Türkiye’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün büyük önem verdiği bir isimdi. Eğitim politikalarını ona teslim etmişti. Henüz 35 yaşındayken hayata veda eden Mustafa Necati’nin ölümü yeni cumhuriyet rejimi için büyük kayıptı. Adı eğitim kurumlarında, üniversitelerde yaşatıldı. Gazetemiz yazarlarından Hayrettin Filiz, yine büyük bir titizlikle çalıştı. Arkeolojik kazı yaparcasına Mustafa Necati’nin hayatının peşine düştü. “Necati, Aziz Necati” kitabı bu uğraşın sonucu olarak ortaya çıktı. Bugün Hayrettin Filiz’in yeni kitabından söz edeceğiz.
Yeni Kuşak Köy Enstitülüler Derneği Yayınlardan Sorumlu Merkez Yönetim Kurulu Üyesi, aynı zamanda gazetemizin yazarı Hayrettin Filiz’den, Köy Enstitüleri’nin 86, YKKED’nin 25. kuruluş yıldönümüne armağan bir kitap geldi.
YKKED ve 1923 Kültür, Eğitim ve Yardımlaşma Vakfı’nın, ortaklaşa bastığı Filiz’in on ikinci kitabının adı: “Necati, Aziz Necati”…Geçtiğimiz günlerde basılan kitaba adını veren bu sözün hikayesi de ilginç Bu söz, 1929 yılının ilk günü, henüz 35 yaşındayken yaşamını yitiren Atatürk’ün Milli Eğitim Bakanı olarak öne çıkan Mustafa Necati’nin gömü töreninde İsmet İnönü’nün Necati’nin ardından yaptığı duygusal konuşmasında geçer. (Aslında Mustafa Necati Milli Mücadele dahil cumhuriyete giden bütün evrelerde büyük hizmetler vermişti. Ancak Harf Devrimi gibi önemli bir dönemeçte görev almış olması, onun Milli Eğitim Bakanı olarak daha çok bilinmesini sağladı)
GECELERİ IŞIĞIN SÖNMEDİĞİ BAKANLIK
Kitabın arka kapak yazısında en kuvvetli eğitim bakanımızın aramızdan ayrılmasına ilişkin çarpıcı ve dikkate bir not ve yazarın bu kitabı niye yazdığını açıkladığı bir bölüm yer alıyor:
“Öğle vakti Vekâletin bahçesi önünde iki otomobil durdu, yüzleri sapsarı ve gözleri yaşlı üç arkadaş hıçkırarak indiler ve bize titrek ve ölgün bir sesle kara haberi verdiler: Necati’yi kaybettik.”
Bütün kitapların, “Geceleri ışığı sönmeyen tek yer Maarif Vekâletiydi” diye andığı Mustafa Necati’nin bakanlığı döneminde yapılan Harf Devrimi, belki de Atatürk’ün “Durmayalım düşeriz” diye özetlediği düşüncesinin en güzel yansımalarından biridir. Düşünüyoruz da, dünyanın bütün devrimcileri aynı şeye inanıyorlar galiba: “Devrimcinin tek görevi vardır: Devrim yapmak!” Bunları bil, gel de Mustafa Necati’yi hatırlama! Gel de 35 yıla sığdırılmış, çiçek kokulu, ekmek kokulu, ter kokulu dev gibi büyük bir devrimci hayatı selamlama!”
İLK DEFA YAYINLANAN BELGELER
Devrimci Eğitim Bakanı Mustafa Necati’ye ilişkin daha önce yayınlanmamış bazı bilgi ve belgeleri içeren 268 sayfalık kitabında Filiz, çalışmasını şu sözlerle anlattı:
“Necati’nin Mübadele ve İskân Bakanlığı, Adalet Bakanlığı ve en sonunda da Milli Eğitim Bakanlığı döneminde gerçekleştirilen ilerici atılımların özünü belgelerle ortaya koymaya çalıştık.Cumhuriyet aydınlanmasının ülkeye sağladığı huzur, toplumsal imece ruhu ve ilerlemenin başkahramanlarından biri olan Necati devrimciliğinin hiç de rastlantı olmadığını bize gösteriyor. Kitabımızda çeşitli ve etkileyici hikâyelerle onun bu yönünü anlattık. Bu kitap yeni kurulan bir devlet için çaba sarf edilen bir dönem Türkiye’sinin coşkulu insanları üzerinden günümüze bir mektup olarak da görülebilir”.
Yazarın dönemle ilgili dikkat çektiği bir diğer yön de adaletli olmak, birbirine güvenmek, liyakatin önemi, toplumsal çıkarların bireyselçıkarların önüne geçmesinin ahlaksızlık olduğu, ilerlemenin temeli olan okuma / öğrenme tutkusu gibi erdemli davranışlarla donanmış bir halkın neler yapabileceğini ortaya koyması. Filiz, dönemin gazetelerinden titizlikle toplanmış çarpıcı haber seçkisiyle okuyucuya aktarılıyor.
TÜRKÇE HARFLİ İLK KİTAP
Kitap 15 bölümden oluşuyor. Bölümlerin bazılarında; Türkçe harflerle basılmış ilk kitabın incelenmesi, Türk edebiyatında Mustafa Necati izleri, Türk sporunun gelişmesi için Necati’nin kurucu kadrosunda olduğu Altay ve Balıkesir İdman Yurdu gibi futbol kulüplerinin kuruluş günleri ve Necati’nin tutumu, Türk tiyatrosunun ulusal bir kimlik kazanması için bakanın yaptığı destekler ya da gömü töreninin ayrıntıları gibi birçok konuda belgelere dayalı aktarımlar yapılıyor. Örneğin hayatını kaybettiği 1 Ocak 1929 gününün ertesi günü, bütün kitapçıların saygı için kepenk kapattıklarını, büyük ölünün tabutunu, kalkınmaları için büyük çaba harcadığı öğretmenlerin taşıdıklarını, Millet Mekteplerinin Türkiye’yi nasıl koskocaman bir okula dönüştürdüğünü dönem gazete ve dergilerindeki haber ve fotoğrafların orijinalleri eşliğinde öğreniyoruz.
Rauf İnan, Dr. Niyazi Altunya, Dr. Engin Tonguç, Prof. Dr. Zeki Arıkan, Prof. Dr. Mualla Bilgin Aksu, Köy Enstitülü Mehmet Emiralioğlu ya da Dr. Mustafa Eski gibi konu hakkında daha önce çalışmış araştırmacılara saygılı bir selam gönderilen kitapta; 1994 yılında TED Ankara ve 2009 yılında YKKED İzmir’le, Kastamonu’da yapılmış Mustafa Necati sempozyum kitaplarından da yararlanılmış.
Filiz’in kitabı son yıllarda cumhuriyetin ilk döneminde eğitim adına yapılan faaliyetlerin incelenmesi konusunda hassasiyet gösteren YKKED’nin çabasının etkin sonuçlarından biri olarak da ele alınabilir. YKKED, özellikle İzmir’de çok yönlü çalışmalarıyla öne çıkıyor.
BİLGİ KİRLİLİĞİNE DİKKAT
Kitap, dijital alanlardaki bilgi kirliliğine karşı bilimsel kaynaklara dayandırılan Mustafa Necati’nin kısa yaşamına ve yaptığı inanılması güç eylemlere ışık tutarken, asık yüzlü, okunması güç bir dilden uzak duran, konu hakkında hiç bilgisi olmayanları da aydınlatmayı hedeflemiş yapısıyla dikkat çekiyor. Cumhuriyet aydınlanmasının ilk günlerinde aşılması gereken sorun ve örgütlenmenin bugün de geçerliliğini koruduğu düşünülerek yazılmış olan “Necati, Aziz Necati” kitabı, birçok kişinin emeğiyle var edilmiş bir kitap…
Kitapta kullanılan Osmanlıca belgelerin Türkçeye çevrilmesi ile son okuma ve düzeltileri Cemile Esra İlkkurşun tarafından yapılırken, kapak tasarımı, dizgi ve düzenlemesi Rifat Güler tarafından hazırlanmış.
Filiz’in, kaynakça bölümünde görülen yaklaşık 150 kitap ve dergiye dayandırarak oluşturduğu “Necati, Aziz Necati” adlı kitabı, gerek savunulan düşüncelerin bilimsel verilere dayandırılması ve gerekse birbirini tamamlayan hikâyelerle, bugüne kadar bir avuç araştırmacının çalıştığı konunun ilgililerine yepyeni bir soluk getireceği kesin…
Kitabın yazarı “Kısa Bir Açıklama” başlığıyla kitabın girişine koyduğu açıklamasında şöyle diyor:
“Bolca belge koyduk kitabımıza. Harf Devrimine ve Millet Mekteplerine başka pencerelerden bakmayı denedik. Küçücük bir ayrıntının peşinden gidip, okuyanı sıkmayan, boğmayan öyküler anlatmayı istedik. Kitabımız, Necati araştırmacılarına ya da onu anlamak isteyen devrimci ruhlara bir parçacık da olsa kuvvet ve esin sağlarsa ne mutlu bize! Bin senedir doğmayı unutan devrim güneşine ne yapması gerektiğini hatırlatan Mustafa Necati’ye saygımızı duyurmaya çalıştığımız kitabımızın yeni Necati’ler doğmasına neden olmasını diliyoruz.”
MUSTAFA NECATİ VE İZMİR
Mustafa Necati’nin İzmir doğumlu olduğunu ve eğitim adına çok erken yaşlarda bazı çalışmalar yaptığını görüyoruz. Mustafa Necati, Türkiye’nin ve İzmir’in en köklü spor kulüplerinden Altay’ın da kuruluşuna katkı sunan bir isim. Spor, sanat ve eğitime önem vermesi itibariyle cumhuriyetin önder kadrolarının temel özelliklerini taşıyan bir isimdir. Necati, Çocuk Esirgeme Kurumu başta olmak üzere çok sayıda toplumsal ihtiyaç alanlarının kurulmasına öncülük eden bir isimdir. Necati, üç dönem milletvekilliği yapar ve 2’inci dönemde mecliste İzmir milletvekili olarak görev yapar. Onun hayatını İzmir’in de bir dönem yaşadığı değişimlerin derin izlerini taşır.
Filiz’in kitabı cumhuriyet aydınlanmasının önemli isimlerinden Mustafa Necati’nin hayatına derinlikli bir bakışla yaklaşabilmemiz için çok değerli bir kaynak olarak literatürdeki yerini şimdiden aldı diyebiliriz.