Xeroderma Pigmentosum (XP), ultraviyole ışınlarının DNA üzerinde oluşturduğu hasarın onarılamaması sonucu ortaya çıkan nadir bir genetik hastalıktır. Normal koşullarda nükleotid eksizyon tamir mekanizması bu hasarı düzelterek hücrelerin sağlıklı kalmasını sağlar. XP’de bu sistemin işlevini bozan mutasyonlar nedeniyle DNA hasarı birikir ve mutasyon oranı yükselir. Bu birikim, cilt hücrelerinde malign dönüşüm riskini belirgin şekilde artırır. Hastalık otozomal resesif olarak kalıtılır ve her iki ebeveynden de hatalı genin alınması ile ortaya çıkar.
EPİDEMİYOLOJİK GÖRÜNÜM
Hastalığın görülme sıklığı dünya genelinde oldukça düşüktür. Ortalama bir milyonda bir oranında rastlanmakla birlikte, bazı bölgelerde bu oran daha yüksektir. Japonya, Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde vaka sayılarının diğer bölgelere göre belirgin şekilde fazla olduğu bilinmektedir. Her iki cinsiyet eşit oranda etkilenmektedir.
KLİNİK BULGULAR
XP genellikle erken çocukluk döneminde belirti verir. En dikkat çekici özellik, güneş ışığına karşı aşırı duyarlılıktır. Hastalarda kısa süreli güneş maruziyeti bile kızarıklık ve yanıklara neden olabilir. Zamanla ciltte pigment düzensizlikleri ortaya çıkar ve özellikle yüz ile ellerde koyu ya da açık renkli lekeler gelişir. Bu bireylerde on yaşına gelmeden farklı tiplerde cilt kanserleri görülebilir. Bazı olgularda ise nörolojik bulgular tabloya eklenir. İşitme kaybı, motor koordinasyon bozuklukları ve zihinsel gerileme bu duruma örnek olarak gösterilebilir.
MOLEKÜLER ALT TİPLER
XP, DNA onarım sürecinde görevli farklı genlerdeki mutasyonlara bağlı olarak çeşitli alt tiplere ayrılır. Şu ana kadar en az sekiz farklı alt tip tanımlanmıştır. Bunlar arasında hasarın tanınması, DNA zincirinin açılması ve onarımın gerçekleştirilmesi gibi farklı aşamalarda rol alan genler bulunmaktadır. Alt tiplerin çeşitliliği, hastalığın seyrini ve klinik şiddetini doğrudan etkilemektedir.
TEDAVİ VE YÖNETİM
XP için bugün itibarıyla kür sağlayıcı bir tedavi bulunmamaktadır. Yönetim süreci öncelikle ultraviyole ışınlarından sıkı korunma üzerine kuruludur. Hastalar için yüksek koruma faktörlü kremler, UV filtreli camlar ve özel giysiler günlük yaşamın bir parçası haline getirilmelidir. Düzenli dermatolojik kontroller sayesinde ortaya çıkan tümörler erken dönemde tespit edilerek cerrahi yöntemlerle çıkarılabilmektedir. Son yıllarda deneysel olarak gen tedavisi ve DNA onarımını destekleyen farmakolojik ajanlar üzerine çalışmalar yapılmaktadır. Bu araştırmalar gelecekte yeni tedavi seçeneklerinin gelişmesine zemin hazırlamaktadır.
KLİNİK VE BİLİMSEL ÖNEMİ
Xeroderma Pigmentosum yalnızca nadir bir hastalık olmanın ötesinde, DNA onarım mekanizmalarının insan sağlığındaki önemini gösteren bir model niteliği taşır. Hastalık, çevresel faktörlerin genetik kusurlarla birleştiğinde ne denli ağır sonuçlar doğurabileceğinin somut bir örneğidir. Erken tanı ve doğru yönetim stratejileri ile hastaların yaşam süresi ve kalitesi artırılabilmektedir.