Sistemik lupus eritematozus, kısaca SLE, bağışıklık sisteminin kendi dokularını yabancı gibi algılamasıyla ortaya çıkan otoimmün bir hastalıktır. Normalde bizi mikroplardan koruyan bu sistem, lupuslu bireylerde yanlış çalışır ve vücudun sağlıklı hücrelerine zarar vermeye başlar. Bu nedenle SLE, hem bilimsel açıdan araştırılan karmaşık bir hastalık, hem de toplumsal düzeyde yaşam kalitesini etkileyen önemli bir sağlık sorunudur.
DNA DÜZEYİNDE LUPUS
Lupusun en çarpıcı özelliği, bağışıklık sisteminin hücre çekirdeğinde yer alan DNA parçalarını hedef almasıdır. Normalde ölen hücrelerden açığa çıkan DNA hızla temizlenir. Ancak lupuslu bireylerde bu temizlik yeterince yapılmaz ve ortalıkta kalan DNA bağışıklık sistemi tarafından yabancı gibi algılanır. Bu durumda “anti-dsDNA” adı verilen özel antikorlar üretilir. Bu antikorlar, DNA’ya bağlanarak kanda dolaşır ve damar duvarları ya da böbreklerde birikip iltihabi hasara yol açar.
Moleküler açıdan bakıldığında bu süreç, bağışıklık sistemindeki “iletişim hatası”na benzetilebilir. DNA parçaları, hücrelerin yüzeyindeki özel algılayıcılar tarafından tehdit olarak görülür. Bu da “tip I interferon” adı verilen güçlü savunma moleküllerinin aşırı salgılanmasına yol açar. Normalde virüslerle savaşta faydalı olan bu moleküller, lupuslu bireylerde hastalığın ilerlemesine sebep olur.
KİMLERDE GÖRÜLÜR VE BELİRTİLERİ NELERDİR?
SLE çoğunlukla genç kadınlarda ortaya çıkar. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık dokuz kat daha sık görülmesi, hormonal faktörlerin rol oynadığını düşündürür. Hastalığın belirtileri ise kişiden kişiye çok değişkendir. Yüzde kelebek şeklinde kızarıklık, eklem ağrıları, böbrek sorunları, kansızlık ve hatta sinir sistemi bulguları hastalığın farklı yüzlerini oluşturur. Bu nedenle lupus, “yüzlerce yüzü olan hastalık” olarak da tanımlanır.
TANI VE TEDAVİ
Kanda anti-dsDNA ve anti-Sm antikorlarının bulunması, hastalık için oldukça tipik kabul edilir. Böbrek tutulumu şüphesi varsa biyopsi yapılabilir. Tedavide kortikosteroidler, bağışıklık baskılayıcı ilaçlar ve yeni nesil biyolojik tedaviler kullanılmaktadır. Hastalar için güneşten korunmak, sağlıklı beslenmek ve düzenli kontrolleri ihmal etmemek de tedavinin ayrılmaz parçalarıdır.
TOPLUMSAL BOYUT
SLE yalnızca bir tıbbi durum değil, aynı zamanda toplumsal farkındalık gerektiren bir hastalıktır. Çünkü erken tanı konulmadığında böbrek yetmezliği ya da ciddi damar hastalıkları gelişebilir. Oysa zamanında tanı ve uygun tedavi ile birçok hasta normal yaşamına devam edebilir. Toplumun lupus hakkında bilinçlenmesi, özellikle genç kadınların bu hastalığın belirtilerini fark edip doktora başvurması, hayat kurtarıcı olabilir.
Sistemik lupus eritematozus, DNA ve bağışıklık sistemi arasındaki hassas dengenin bozulmasıyla ortaya çıkan çok yönlü bir hastalıktır. Ancak günümüzdeki tıbbi gelişmeler sayesinde lupus artık yönetilebilir bir hastalık haline gelmiştir. Bilim insanlarının moleküler düzeyde yaptığı araştırmalar, toplumun bilinçlenmesi ve hastaların tedaviye uyumu sayesinde SLE ile yaşamak mümkündür.