Otuz Beş Yaş’ın ‘memleket isteyen’ şairi: Cahit Sıtkı

cahit-sitki-taranci
Mazlum VESEK
5 Ekim 2021

Memleket İsterim” ve “Otuz Beş Yaş” şiiriyle öne çıkan Cahit Sıtkı Tarancı, Türk şiirinin en sıra dışı ve tartışılan isimlerinden biri oldu. Ölümünden sonra da şiirleri gündemden düşmedi

Cahit Sıtkı Tarancı, politik olarak öne çıkan bir şair olmadı. Bununla birlikte insani anlamda çok güçlü bir öze sahip olduğunu söylemek gerek. Cezaevindeki Nazım Hikmet’e şiir yazdı. “Memleket İsterim” derken hiçbir –izm’den söz etmedi. Çocuklar için şiir yazarken gerçekten çocukluğuna dönmüş gibiydi ki, “Affan Dede” şiirini çok sevdik. Şimdi bu büyük şairin hayatına bakalım.

Cahit Sıtkı, 4 Ekim 1910 tarihinde Diyarbakır’ın Cami Kebir Mahallesi’nde günümüzde müze olarak kullanılan evde dünyaya gelmiştir. Doğduğunda kendisine büyükbabasının adı olan Hüseyin Cahit adı verilmiştir. Tarancı, pirinç ziraatı ve ticaretle uğraştıkları için “Pirinççizadeler” diye bilinen Diyarbakır’ın köklü ve soylu ailelerinden birine mensuptur. Büyük dedesi Hacı Ali Efendi’nin iki oğlundan biri olan Arif Efendi, Diyarbakır’da belediye reisliği yapmış ve I. Meşrutiyet’in ilanından sonra Diyarbakır’dan vekil olarak seçilmiştir. Arif Efendi’nin oğlu Feyzi Bey de cumhuriyetin ilk yıllarında Diyarbakır mebusu olarak meclise girmiş ve Fethi Okyar kabinesinde görev almıştır. Fevzi Bey’in oğlu Vefik Pirinççioğlu da vekil seçildikten sonra 27 ve 28. Türkiye Hükûmeti’nde sırasıyla içişleri ve devlet bakanlığı görevlerinde bulunmuştur. Hacı Ali Efendi’nin diğer oğlu Hüseyin Efendi, tarım ve ticaretle uğraşmıştır. Hayriye Hanım ile olan evliliğinden Bekir Sıtkı (1888) dünyaya gelmiştir. Ziraat ve ticaretle uğraşan Bekir Sıtkı Bey, amcası Arif Efendi’nin kızı Arife Hanım ile evlenmiş ve bu evlilikten üç kız ve üç erkek çocuk dünyaya gelmiştir. Tarancı, ailenin en büyük çocuğudur. Mehmet Halit, Sabiha Nihal (Erkmenoğlu), Yıldız (Köksal), Atiye Hilâl (Arda), Yılmaz Cihangir, Tarancı’nın kardeşleridir.

1934’te Soyadı Kanunu’nun çıkmasıyla Arif Efendi’nin soyundan gelenler “Pirinççioğlu” soyadını alırken “o sene pirinç ziraatından zarar eden ve kızgınlıkla ‘Pirinççioğlu’ soyadını almayan” Bekir Sıtkı Bey, “çiftçi” anlamına gelen “Tarancı” soyadını almıştır.

Tarancı öğrenim hayatına 1917’de Diyarbakır Nümune-i Terakkî-i Hamidî Mekteb-i İptidâî’sinde başladı. Sonraki yıl Mekteb-i Sultani’nin iptidai kısmına gönderildi. Bu okuldan “üstün başarı” ile mezun oldu. Babası, olmasını ve ailesinin adını yüceltmesini arzu ediyordu. Onu, ilkokuldan sonra eğitimine devam etmesi için İstanbul’a yolladı. Tarancı, Kadıköy’deki Saint-Joseph Fransız Lisesinde başladığı ortaöğrenimine 1927-28 eğitim-öğretim döneminde ortaokul son sınıf öğrencisi olarak geçtiği Galatasaray Lisesi’nde devam etti. Bu okulda Ziya Osman Saba ile tanıştı. Lise öğrenimine aynı okulda devam etti. Şiir yazma girişimlerine lise öğrencisi iken başladı. Hafta sonu tatillerini dayısı Nafia Vekili Feyzi Bey’in evinde, yaz tatillerini memleketi Diyarbakır’da geçirdi.

1931’de Galatasaray Lisesi’nden mezun oldu ve Yıldız’daki Mülkiye Mektebi’ne yatılı olarak başladı. Bu dönemde yazdığı “Uzak Bir İklimde”, “Gece Bir Neticedir” ve “Güneşe Âşık Çocuk” gibi şiirler Tarancı’nın ilk şöhretini sağladı. Peyami Safa da 1932’de Cumhuriyet gazetesindeki üç yazısıyla onu kamuoyuna tanıttı. Cahit Sıtkı, kimi kaynaklara göre derslere karşı ilgisizdi ve kimi kaynaklara göre “derslere ilgisizliği, çirkinliği dolayısıyla kendini içkiye vermesi, birtakım gönül maceraları yaşaması yüzünden” mülkiye tahsilini tamamlayamadı; dört yıl sonunda Mülkiye’deki eğitimini bırakıp İstanbul’daki Yüksek Ticaret Okulu’nda öğrenim görmeye başladı.

YÜKSEK OKUL BİTİREMEDİ

Hikayelerini yayımladığı Cumhuriyet gazetesi sahipleri Nadir Nadi ile Doğan Nadi’nin desteği ile yükseköğrenimini tamamlamak üzere Paris’e gitti. 1938-1940 yıllarında Paris’te Sciences Politiques’te öğrenimine devam etti. Bu dönemde geçimini sağlamak için Paris Radyosu’nun Türkçe yayınlar servisinde spikerlik yaptı, bir yandan da gazeteye öyküler göndermeye devam etti. Paris’teki öğrenciliği sırasında Oktay Rifat ile tanıştı. “Sıla”, “Kuşlar”, “Bir Hatıram Vardı Benim”, “İmkânsız Dostluk”, “Sulh Bir Hatıra Oldu”, “Nü”, “Bugün Hava Güzel”, “Desem Ki” şiirlerini Paris yıllarında yazdı.

II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası uçakları 1940 yılında Paris’i bombalamaya başlayınca öğrenimini bırakmak zorunda kaldı; 13 Haziran 1940’ta bisiklet ile kaçarak önce Lyon’a sonra Cenevre’ye geçti. Burada kısa bir süre kaldıktan sonra Türkiye’ye geri dönmüştür. Cahit Sıtkı, hiçbir yüksekokul bitiremeden Diyarbakır’a döndü.

Yirmi bir şiirden oluşan Ömrümde Sükût, Cahit Sıtkı’nın 1933’te yayımlanan ilk şiir kitabıdır. Necip Fazıl Kısakürek tesiri altındaki bu şiirlerde, Fransız şiirinin tür ve biçim etkisi görülmekte ve Tarancı’nın çocukluk anıları, özlemleri, içinde yaşadığı zamanın kişisel bunalımları ele alınmıştır. Şairin lise yıllarında yazdığı ve Akademi, Muhit ve Galatasaray dergilerinde neşrettiği bazı şiirleri de içinde barındıran kitap, yedi bölüm halinde 21 şiiri ihtiva etmektedir. 1946’da Otuz Beş Yaş adlı şiir kitabı, Ülkü Basımevi tarafından basılmıştır. 1933-1946 döneminde yazılan şiirleri kapsayan bu eser, sonraki yıllarda en çok basılan şiir kitapları arasında yer almıştır. Kitaptaki şiirlerin büyük bir kısmı Varlık başta olmak üzere Kültür Haftası, Ağaç, Yücel, Gündüz, İnkılapçı Gençlik, Ülkü gibi dergilerde yayımlanmıştır. Eser, Ağustos 1946’da Varlık Yayınları’nın ilk kitabı olarak basılmış ve yüz sekiz şiir içermektedir. Çalışma Bakanlığı’nda çevirmenlik yapmaya başladığı dönemde yazmaya başladığı ve kitaba adını veren “Otuz Beş Yaş” şiiriyle Cumhuriyet Halk Partisi’nin kuruluş yıldönümü ile ilgili açtığı yarışmada birinciliği elde etmiştir. İlk baskısı 1952’de Varlık Yayınları tarafından yapılan Düşten Güzel, 1946-1952 arasında yazılan 35 şiiri içermektedir. Önceki kitapta yer alan ölüm, ölüm korkusu, yaşama sevinci; artık bu kitapta yerini sevgi ve evlilikten kaynaklanan mutluluk duygusuna bırakmıştır. Tarancı bu kitabında ayrıca Atatürk ve Kurtuluş Savaşı ile ilgili bazı konulara, ülke ve ülke insanlarına değinen bazı deyişlere yer vermiştir. Varlık Yayınları tarafından 1957’de çıkan Sonrası, şairin ölümünden sonra yayımlanmıştır. Bu kitabın ilk 28 sayfasında 1933-1954 yazıp sağlığında yayımladığı, 1952’den sonra yazıldığı halde çeşitli dergilerde yayımlandığı halde kitaplarında yer almayan 73 şiiri ile birlikte bazı çeviri şiirleri yer almaktadır. Asım Bezirci tarafından derlenen Tarancı’nın bütün şiirleri 1983’te Bütün Şiirleri adıyla Can Yayınları’ndan çıkmıştır. Kitap altı bölümden oluşmaktadır.

HİKAYELERİ DE VAR

Cahit Sıtkı, şairliğiyle tanınmak istemiş ve ömrünün büyük bölümünü şiirle iştigal ederek geçirmiş bir sanatçı olmasının yanında hikâyeler de kaleme almıştır. Hikâyelerini gerek Fransa’ya gitmeden önceki yıllarda gerekse Cumhuriyet gazetesinde çalışıp yükseköğrenimini tamamlamaya çalıştığı yıllarda yazmış ve aynı gazetede yayımlatmıştır. Daha çok maddî sıkıntılardan dolayı (dostu Baki Süha Edipoğlu’nun aktardığına göre sigara ve içki parasını çıkarmak için) 1935-1947 yılları arasında yazmıştır. Bunlar kısa hacimli, günlük yaşamın içinden bazı gözlemlere dayalı hikâyelerdir. Toplam seksen hikâye yazan Tarancı, hikâyelerinde aile özlemi, güzellik-çirkinlik karşıtlığı, aşk, karşılıksız aşk, kadınlar tarafında sevilme arzusu, yaşama sevinci-ölüm korkusu karşıtlığı, içkiye sığınış, memuriyeti ve işi sevmeme ve baba korkusu gibi konuları ele almıştır. Cahit Sıtkı’nın hikâyeleri konusundaki ilk çalışma, Selahattin Önerli tarafından 1976 yılında Ankara-Akran matbaasında basılan bir kitapta yayımlanmıştır. 2006’da ise Can Yayınları, Gün Eksilmesin Penceremden adıyla Tarancı’nın 43 hikâyesini içeren bir kitabı Tarancı’nın ölümünün 50. yılında yayımlamıştır

Cahit Sıtkı’nın Bursa Cezaevi’nde mahkum olan Nazım Hikmet için yazdığı şiiri buraya aktarıyorum. Meraklı okuyucu Nazım Hikmet’in şiire cevaben yazdığı “Sevdalınız Komünisttir” şiirini elbette bulacaklardır.

BİR ŞEY

– I –

Bir şey ki hava gibi, ekmek gibi, su gibi

Lâzım insana, lâzım, onsuz yaşanılmıyor.

Ana baba gibi, dost gibi, yavuklu gibi

Kalp titremeden, göz yaşarmadan anılmıyor.

Bir şey ki gözünüzde memleket kadar aziz,

Aşk ettiğimiz kendimize, dert ettiğimiz,

Adını çocuklarımıza bellettiğimiz,

Bir şey ki hasretine dayanılmıyor.

– II –

Bir şey daha var, yürekler acısı,

Utandırır insanı, düşündürür.

Öylesine başka bir kalp ağrısı,

Alır beni tâ Bursa’ya götürür.

Yeşil Bursa’da konuk bir garip kuş,

Otur denmiş, oracıkta oturmuş.

Ta yüreğinden bir türkü tutturmuş,

Ne güzel şey dünyada hür olmak hür.

Benerci Jokond Varan Üç Bedrettin,

Hey kahpe felek, ne oyunlar ettin

En yavuz evlâdı bu memleketin,

Nâzım ağabey, hapislerde çürür.

gozgoz-kafkaf

GÖZ-GÖZ aman düşmesin KAF-SİN-KAF niye yükselmesin

İstenmesek de izlenmesek de devam