Progesteron, çoğu kişinin adını yalnızca gebelik veya adet döngüsüyle birlikte duyduğu önemli bir hormondur. Oysa bu hormonun görevleri, üreme sistemiyle sınırlı değildir. Beyinden bağışıklık sistemine, kemik sağlığından kalp ve damar sistemine kadar birçok organ ve dokunun normal işleyişinde rol oynar yani vücudun doğal dengesinin korunmasına katkı sağlar.
İnsan vücudunda üretilen en önemli steroid hormonlardan biridir. Kadınlarda temel olarak yumurtalıklardaki korpus luteumdan, gebelik sırasında ise plasentadan salgılanırken; erkeklerde testislerde ve her iki cinsiyette de böbreküstü bezlerinde daha düşük miktarlarda sentezlenir. Kolesterolden biyosentezlenen bu hormon, yalnızca üreme sistemi üzerinde değil, sinir sistemi, bağışıklık sistemi, kemik metabolizması ve kardiyovasküler sistem gibi birçok fizyolojik süreçte kritik görevler üstlenir.
En temel görevi, kadın üreme sistemini gebeliğe hazırlamaktır. Ovulasyon sonrasında salgılanan progesteron, östrojen etkisiyle çoğalan endometriumu salgı fazına geçirerek embriyonun rahim duvarına başarılı şekilde tutunabileceği uygun bir ortam oluşturur. Döllenme gerçekleşirse progesteron düzeyi yüksek kalır ve gebeliğin devamını destekler. Gebelik oluşmadığında ise progesteron seviyesinin düşmesi endometriyal dokunun dökülmesine neden olur ve adet kanaması başlar. Bu nedenle progesteron, adet döngüsünün düzenlenmesinde merkezi bir role sahiptir.
Moleküler açıdan progesteron, etkisini başlıca progesteron reseptörleri aracılığıyla gerçekleştirir. Bu reseptörler hücre sitoplazmasında veya çekirdeğinde bulunur. Progesteron reseptöre bağlandığında reseptör aktif hâle gelir, çekirdeğe taşınır ve DNA üzerindeki progesteron yanıt elementlerine bağlanarak belirli genlerin transkripsiyonunu artırır veya baskılar. Böylece hücre çoğalması, farklılaşması, protein sentezi ve metabolik süreçler hassas biçimde kontrol edilir. Bu mekanizma "genomik etki" olarak adlandırılır ve hormonun uzun süreli biyolojik etkilerinin temelini oluşturur.
Bunun yanında progesteronun çok daha hızlı gerçekleşen "genomik olmayan" etkileri de bulunmaktadır. Hücre zarında bulunan membran progesteron reseptörleri aracılığıyla MAPK/ERK, PI3K/Akt ve cAMP gibi hücre içi sinyal yolları aktive edilir. Bu sinyal ağları sayesinde iyon kanallarının çalışması, hücre içi kalsiyum dengesi, enerji metabolizması ve hücresel iletişim saniyeler veya dakikalar içinde değiştirilebilir. Bu hızlı mekanizmalar özellikle sinir sistemi ve damar düz kaslarında önemli fizyolojik sonuçlar oluşturur.
Progesteron bağışıklık sistemi üzerinde de düzenleyici bir hormondur. Gebelik sırasında annenin bağışıklık sisteminin gelişmekte olan fetüsü yabancı bir doku olarak algılayıp reddetmesini önlemeye yardımcı olur. T lenfositlerin ve doğal öldürücü (NK) hücrelerin aktivitesini dengeleyerek inflamatuvar yanıtın kontrol edilmesini sağlar.
Progesteron; sakinleşme, stres yanıtının düzenlenmesi, uyku kalitesi ve duygu durumunun da dengelenmesinde rol oynar. Son yıllarda yapılan araştırmalar, progesteronun sinir hücrelerini oksidatif stresten koruyabileceğini, miyelin oluşumunu destekleyebileceğini ve nörodejeneratif hastalıklarda potansiyel tedavi hedefi olabileceğini göstermektedir