Gaziantep'in Şahinbey ilçesine bağlı Tışlaki Mahallesi'nde bulunan ve yaklaşık 400 yıllık geçmişe sahip tarihi han, uzun süre atıl durumda kaldıktan sonra Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'ne bağışlandı.
Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde önemli hanlar arasında gösterilen yapı, yaklaşık 1,5 yıl süren restorasyon çalışmalarının ardından yeniden ayağa kaldırıldı. Tarihi yapı, Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi olarak ziyaretçilerine kapılarını açtı.
Müzede Gaziantep'in geçmişteki üretim kültürünün önemli parçaları arasında yer alan sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminin geleneksel yöntemleri anlatılıyor.
ZEYTİNİN SABUNA VE ZEYTİNYAĞINA DÖNÜŞÜMÜ ANLATILIYOR
Müzenin bölümlerinden birinde zeytinin geçmişte nasıl işlendiği ve zeytinyağı ile sabuna nasıl dönüştürüldüğü ziyaretçilere aktarılıyor.
Zeytinlerin kırılmasında kullanılan mengeneden zeytinyağlarının saklandığı kuyulara kadar geçmişte üretimde kullanılan çok sayıda araç ve gereç tarihi handa sergileniyor.
Üzümün pekmeze dönüştürülmesi ise müzenin bir diğer önemli bölümünü oluşturuyor. Geçmişte kullanılan "şerbet evi, tort, mahsere ve tekedene" gibi geleneksel araçlar sayesinde ziyaretçiler, üzümün işlenerek pekmez haline getirilme sürecini öğrenebiliyor.
ÜRETİM ARAÇLARI KÖY KÖY TOPLANDI
Müzenin hazırlanma aşamasında Gaziantep ve çevre köylerde kapsamlı araştırmalar gerçekleştirildi. Geçmiş dönemlerde sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminde kullanılan araç ve gereçler tek tek toplanarak müzeye kazandırıldı.
Tarihi yapı yalnızca geçmişte kullanılan üretim araçlarının sergilendiği bir alan olarak kullanılmıyor. Ziyaretçiler dijital sunumlar ve görsel materyaller aracılığıyla geleneksel üretim süreçleri hakkında bilgi alabiliyor.
Müzede düzenlenen atölyelerde ise bazı üretim aşamalarının uygulamalı olarak deneyimlenmesine imkan sağlanıyor.
"BULUNDUĞUMUZ YAPI YAKLAŞIK 400 YILLIK BİR GEÇMİŞE SAHİP"
Müze hakkında bilgi veren rehber Ayşegül Aksu, tarihi yapının geçmişini ve müzenin hazırlanma sürecini anlattı.
Aksu: "Bulunduğumuz yapı yaklaşık 400 yıllık bir geçmişe sahip. Aslında burası 400 yıllık bir müze değil, 400 yıllık tarihi bir sabunhane. 2021 yılında Pekmezci ailesi tarafından Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'ne hibe edildi. Ardından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirildi ve 2023 yılında halka açıldı. O tarihten bu yana ziyaretçilere hizmet veriyor. Müzede hem pekmezin hem de sabunun tarihini anlatıyoruz. Ziyaretçiler içeri girdiklerinde üzümün pekmeze, zeytinyağının ise sabuna dönüşme sürecini ve bu ürünlerin geçmişten günümüze gelen yapılış aşamalarını görebiliyor" dedi.
SABUNUN GELENEKSEL ÜRETİM SÜRECİ MÜZEDE ANLATILIYOR
Rehber Ayşegül Aksu, geçmişte tarihi yapıda zeytinyağlı sabun üretildiğini belirterek geleneksel sabunun hangi malzemeler kullanılarak hazırlandığını da anlattı.
"Sabun dediğimiz ürün temel olarak dört malzemeden oluşuyor. Yağ, su, tuz ve kostik. Bunlar geleneksel sabun yapımında kullanılan temel malzemeler. Burada ise özellikle zeytinyağlı sabun üretimi yapılıyordu. Gaziantep ve çevresi, zeytin üretiminin yoğun olduğu bir bölge. Özellikle Nizip'in meşhur zeytinyağlı sabunları Gaziantep'te de üretiliyordu. Bulunduğumuz yapı da geçmişte bir sabunhane olarak kullanıldığı için burada uzun süre zeytinyağlı sabun üretildiğini biliyoruz. Dört malzeme bir araya getirildikten sonra sabun, miktarına bağlı olarak yaklaşık iki gün boyunca kaynatılıyor. Belirli bir kıvama ulaştığında döküm alanına taşınıyor. Ardından kesim ve mühürleme işlemleri yapılıyor. Daha sonra sabunlar, "tenanir" adı verilen sabun kuleleri şeklinde istifleniyor. Bu kulelerde yaklaşık 6 ila 9 ay bekletilen sabunlar, kuruyarak kullanıma hazır hale geliyor"
SABUNLAR AYLARCA BEKLETİLEREK KULLANIMA HAZIRLANIYOR
Geleneksel üretim yönteminde yağ, su, tuz ve kostik bir araya getirildikten sonra sabun yaklaşık iki gün boyunca kaynatılıyor. İstenen kıvama ulaşmasının ardından döküm alanına alınan sabun, kesiliyor ve mühürleniyor.
Sonraki aşamada sabunlar "tenanir" adı verilen sabun kuleleri şeklinde istifleniyor. Bu kulelerde yaklaşık 6 ila 9 ay bekletilen sabunların kuruyarak kullanıma hazır hale geldiği belirtiliyor.
Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi, yaklaşık 400 yıllık tarihi yapının restorasyonla yeniden kullanıma kazandırılmasının ardından Gaziantep'in geçmişteki üretim kültürünü geleneksel araçlar, görseller, dijital anlatımlar ve uygulamalı atölyeler aracılığıyla ziyaretçilere aktarmayı sürdürüyor.
