Ela SAĞLAM-EGETELGRAF/ İzmir’in tarihi Kemeraltı Çarşısı’nda Anafartalar Caddesi ile Kemeraltı 863 Sokak’ın kesiştiği noktada yer alan Başdurak Camii, 1652 yılında zahire tüccarı Hacı Hüseyin tarafından yaptırıldı. Yüzyıllar boyunca farklı dönemlerde onarılan yapı, cami ve çarşıyı aynı yapıda buluşturan mimarisiyle dikkat çekiyor.
1652 YILINDA İNŞA EDİLDİ
Başdurak Camii, diğer adıyla Hacı Hüseyin Camii, İzmir’in Konak ilçesindeki Kemeraltı’nın önemli tarihi yapılarından biri olarak öne çıkıyor. Caminin, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde yer alan bilgilere göre 1652 yılında zahire tüccarı Hacı Hüseyin tarafından yaptırıldığı belirtiliyor. Yapının ilk dönemlerde banisinin adı nedeniyle Hacı Hüseyin Camii olarak anıldığı aktarılıyor. Caminin bulunduğu bölgenin geçmişte “Başoturak” olarak adlandırılması nedeniyle zaman içerisinde yapının adı da Başoturak Camii olarak kullanılmaya başlandı. Günümüzde ise yaygın olarak Başdurak Camii ismiyle biliniyor. Caminin yapımına ilişkin günümüze ulaşan özgün bir yazılı belge bulunmuyor. Ancak Evliya Çelebi, 1671 yılında İzmir’e yaptığı ziyaret sırasında caminin giriş kapısı üzerinde, yapının Hacı Hüseyin tarafından 1652 yılında yaptırıldığını belirten bir kitabe gördüğünü aktarıyor. Söz konusu kitabe bugün yerinde bulunmuyor.
DEPREMDE ZARAR GÖRDÜ, DEFALARCA ONARILDI
Başdurak Camii, inşa edildiği tarihten bu yana çeşitli dönemlerde onarımdan geçirildi. Yapının 1774-1775, 1892-1893 ve 1893-1894 yıllarında onarıldığı belirtiliyor. Caminin ana mekânına giriş kapısının üzerinde bulunan en eski kitabe ise 1774 yılındaki onarıma ait. Aynı dönemde camiye bir kütüphane de kazandırıldığı biliniyor. Yapının avlu kapısında bulunan ikinci onarım kitabesinde ise caminin bir depremde büyük zarar gördüğü ifade ediliyor. Halkın da katkısıyla gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda yapının 1894-1895 yıllarında yeniden onarıldığı aktarılıyor. Caminin 1880 yılında yıkılan ilk minaresinin ise 1894 yılında yeniden inşa edildiği belirtiliyor. Günümüzde kullanılan minare, yapının kuzeybatı bölümünde bulunuyor.
CAMİ VE ÇARŞI AYNI YAPIDA
Başdurak Camii’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri, cami ile ticari alanları aynı yapı içerisinde bir araya getiren mimarisi. Fevkani tipte, yani cami-çarşı düzeninde inşa edilen yapının alt katı dükkânlar ve vakıf gelirleri için, üst katı ise ibadet alanı olarak tasarlandı. Bugün caminin altında toplam 28 dükkân ve depo bulunuyor. Giyimden baharata, kuyumculuktan gıdaya kadar farklı sektörlerde faaliyet gösteren işletmeler, yapının Kemeraltı Çarşısı ile bütünleşen ticari kimliğini sürdürüyor. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sırasında yapıda bulunan izler değerlendirilerek çarşı bölümüne bir dükkân daha eklendi ve dükkân sayısı 28’e ulaştı.
KUBBESİ VE MİMARİ DETAYLARI DİKKAT ÇEKİYOR
Caminin üst bölümündeki ibadet alanı kare planlı olarak tasarlandı. Mekân, tromplarla geçişi sağlanan büyük bir kubbeyle örtülüyor. Üç bölümlü son cemaat yerinin üzerindeki örtü sisteminde ise ortada ayna tonoz, iki yanda ise pandantif geçişli kubbeler bulunuyor. Son restorasyonun ardından son cemaat yeri camekânla kapatıldı. Son cemaat yerinin doğu tarafındaki kapı, üzeri tonozla örtülü imam odasına açılırken batı yönündeki kapı minareye ulaşan koridora bağlanıyor. Yapının dış cephesinde saçağın altında bulunan alçı friz ve üzerindeki çiçek motifleri dikkat çekiyor. Duvarların üst bölümleri, pencereler ve mihrap çevresinde bitkisel motiflerden oluşan alçak kabartma süslemeler yer alıyor.
MERMER MİHRAP VE MİNBERE ÖZEL İŞÇİLİK
Başdurak Camii’nin iç mekânında mermerden yapılmış mihrap ve minber önemli sanat unsurları arasında bulunuyor. Bitkisel motiflerle süslenen mihrapta, nişin ön kısmında püsküllü bir kuşakla iki yana çekilmiş perde motifleri yer alıyor. Mermer minberde ise kabartma süslemeler, kıvrım dallar, karanfiller, stilize laleler, akantus yaprakları ve çeşitli çiçek motifleri bulunuyor. Ajur tekniğiyle hazırlanan süslemeler minberin dikkat çeken ayrıntıları arasında yer alıyor. Minber girişinin üzeri yuvarlak kemerle örtülürken kabartmalı sütuncelerin alt bölümlerinde vazo görünümünde unsurlar kullanılıyor. Sütun başlıklarında ise “Kelime-i Tevhid” yazıları bulunuyor. Minberin eğrisel hatlardan oluşan taç bölümünde üç satırlık ayet kitabesi de yer alıyor.
İÇ MEKANDA KALEM İŞİ SÜSLEMELER
Caminin iç aydınlatması, farklı boyutlardaki pencereler aracılığıyla sağlanıyor. Büyük tek sıra pencerelerin yanı sıra üç sıra halinde düzenlenen küçük, vitray işlemeli pencereler de yapının iç bölümüne farklı bir görünüm kazandırıyor.
İç duvarlarda açık turkuvaz rengin kullanılması mekânın genel görünümünü şekillendirirken kubbe altında koyu kahverengi-kızıl, kubbede ise açık kahverengi tonları görülüyor. Caminin iç cephesinde kalem işi süslemeler de bulunuyor. Minber girişindeki ve yan aynalıklardaki mermer kabartmalar ile korkuluklarda kullanılan ajur tekniğindeki bitkisel süslemeler, yapının tarihi ve sanatsal özelliklerini ortaya koyuyor.
RESTORASYONLA YENİDEN İBADETE AÇILDI
Başdurak Camii, yakın dönemde de kapsamlı restorasyon çalışmalarından geçirildi. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından üç yıl sürdürülen restorasyonun ardından cami, Mayıs 2001’de yeniden ibadete açıldı. Daha sonraki dönemde, 2017 yılında İzmir Ticaret Odası tarafından da restorasyon çalışması gerçekleştirildi. Bu süreçte caminin altında bulunan dükkânlar yenilendi ve alan “Başdurak Kemeraltı Turistik El Sanatları Çarşısı” projesi kapsamında yeniden düzenlendi. İzmir Ticaret Odası tarafından 2011 yılında da caminin altındaki dükkânların turistik çarşı olarak kente kazandırılmasına yönelik bir proje hazırlanmıştı.
KEMERALTI’NIN TARİHİ DOKUSUNUN PARÇASI
Başdurak Camii, bugün Kemeraltı’nın en hareketli noktalarından birinde, Anafartalar Caddesi ile Kestelli Caddesi’nin kesişiminde yer alıyor.
Yüzyıllar önce ibadet amacıyla inşa edilen yapı, günümüzde çevresindeki ticari hayatla birlikte Kemeraltı’nın tarihi dokusunun önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor. Caminin altında faaliyet gösteren dükkânlar ile çevredeki ticaret alanları, tarihi yapının çarşıyla olan bütünleşik yapısını günümüzde de devam ettiriyor.
