Diyarbakır'ın Çınar ilçesinde bulunan Şeyh Kasım Medresesi, Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim kurumları arasında yer alıyordu. Eski adı Güzelşeyh, yeni adı Altunakar olan mahallede bulunan medrese, zaman içerisinde büyük ölçüde tahrip oldu.
Medresenin üzerine daha sonraki yıllarda inşa edilen tarihi kasır da restorasyon bekliyor. Bölgenin tarihî ve mimari mirası açısından önem taşıyan yapı, hem dini hem de sivil mimari özellikleriyle dikkat çekiyor.
Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, İHA muhabirine yaptığı açıklamada, medresenin geçmişine ve yapının tarihsel önemine ilişkin bilgiler paylaştı.
MEDRESENİN TARİHİ 1850'Lİ YILLARDAN ÖNCEYE UZANIYOR
Şeyh Kasım Medresesi'nin kesin inşa tarihini ortaya koyan bir kitabeye veya belgeye henüz ulaşılamadığını belirten Prof. Dr. İrfan Yıldız, geçmiş araştırmalarında karşılaştığı yazılı kaynakların yapının tarihine ışık tuttuğunu söyledi.
Yıldız, 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sırasında medreseye vakfedilmiş bir el yazması eser gördüklerini anlattı. Şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan eserde, kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiğinin belirtildiğini aktardı.
Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye de rastladıklarını ifade eden Yıldız, medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiğini değerlendirdiklerini belirterek şöyle konuştu:
"Medresenin inşa tarihini ortaya koyan herhangi bir kitabeye veya kesin bir belgeye henüz rastlayamadık. Ancak 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiğim yüzey araştırmaları sırasında, medreseye vakfedilmiş ve bugün şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan bir el yazması eser görmüştük. Söz konusu eserde, kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiği belirtiliyordu. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye de rastlamıştık. Dolayısıyla medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiğini söyleyebiliriz"
MEDRESEDE YETİŞEN ŞEYHİN HİKÂYESİ TARİHİNİ DAHA ESKİYE TAŞIYABİLİR
Prof. Dr. İrfan Yıldız, medresenin kuruluş tarihine ilişkin farklı bir rivayetin de bulunduğunu aktardı. Şeyh Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan kişinin bu medresede yetiştiğinin ifade edildiğini belirten Yıldız, bu bilginin doğru olması hâlinde yapının geçmişinin daha eski dönemlere uzanabileceğini söyledi.
Medresenin Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim merkezlerinden biri olduğunu vurgulayan Yıldız, çok sayıda öğrenci ve müderrisin burada yetiştiğini ifade etti.
Yıldız, 1900'lü yılların başında ise Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah'ın medresenin üzerine ailesi için bir ev, diğer adıyla kasır yaptırdığını belirtti. Günümüzde kasrın büyük bölümünün hâlâ ayakta olduğunu kaydetti.
TARİHİ KASIRIN MİMARİSİNDE MARDİN EKOLÜNÜN İZLERİ VAR
Şeyh Nimetullah'ın kasrın inşası için Mardin'den Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ettiğini belirten Prof. Dr. İrfan Yıldız, yapının mimari özelliklerine ilişkin ayrıntıları da paylaştı.
Kasrın mimarisinde ve süslemelerinde Mardin ekolünün izlerinin görüldüğünü ifade eden Yıldız, özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki tarihi yapılarda karşılaşılan süsleme anlayışının burada da kullanıldığını söyledi.
Yıldız: "Köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün izleri görülmektedir. Özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda karşılaştığımız, ağırlıklı olarak Süryani ustaların uyguladığı süsleme anlayışı burada da kendisini göstermektedir. Bitki motiflerin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşı tercih edilmiştir. Medrese mimari açıdan incelendiğinde, ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde giriş bölümünün bulunduğu, bu bölümün iki yanında ise talebelerin konakladığı odaların yer aldığı görülmektedir. Medrese çok daha erken bir dönemde inşa edilmişken köşk 1900'lü yılların başında yapılmıştır. Bölgedeki çok sayıda alimin ve müderrisin yetiştiği bir eğitim kurumu olması bakımından da medrese büyük önem taşımaktadır. Bu açıdan Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu söyleyebiliriz."
MEDRESEDEKİ YAZMA ESERLERDEN KAÇI GÜNÜMÜZE ULAŞTI?
Tarihi medresede geçmişte bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığı konusunda kesin bilgi bulunmuyor.
Prof. Dr. İrfan Yıldız, aile tarafından kendilerine şimdiye kadar yalnızca bir el yazması eserin gösterildiğini belirterek, en az bir eserin günümüze ulaştığının bilindiğini ifade etti.
Medresenin eğitim geçmişine ışık tutabilecek diğer yazma eserlerin akıbetine ilişkin ise kesin bir bilgi paylaşılmadı.
KAZI ÇALIŞMALARIYLA MEDRESENİN TEMELLERİ ORTAYA ÇIKARILDI
Şeyh Kasım Medresesi ve üzerindeki kasrın korunarak gelecek nesillere aktarılması amacıyla bölgede kazı çalışması gerçekleştirildi. Çalışmalar sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarıldı.
Ayrıca tarihi alan için rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri de hazırlandı. Ancak yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmalarına başlanamadığı belirtildi.
TARİHİ MEDRESE VE KASIR İÇİN RESTORASYON ÇAĞRISI
Yapının korunması ve yeniden kültürel mirasa kazandırılması gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. İrfan Yıldız, medrese ile kasrın bulunduğu konumun da önem taşıdığına dikkat çekti.
Önemli bir turizm destinasyonu ve rotası üzerinde yer alan tarihi yapının, bölgenin Orta Çağ dönemine ait dini ve sivil mimari özelliklerini yansıttığını belirten Yıldız, restorasyon çalışmalarının gerçekleştirilmesi gerektiğini ifade ederek sözlerini şöyle tamamladı: "Aile tarafından şimdiye kadar bize yalnızca bir yazma eser gösterildi. Dolayısıyla en azından bir eserin günümüze ulaştığını söyleyebiliriz. Medrese ve köşkün korunarak geleceğe aktarılması amacıyla bölgede bir kazı çalışması gerçekleştirildi. Bu çalışma sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarıldı. Ayrıca alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlandı. Ancak bildiğim kadarıyla yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmaları gerçekleştirilemedi. Güzelşeyh Medresesi ve Kasrının mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerekiyor. Çünkü yapı, önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde yer alıyor. Aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından büyük önem taşıyor. Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor"
