İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü ile Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından geliştirilen "AFAD-İTÜ Ulusal Jeotehlike Gözlem ve Risk Analitiği Platformu" kapsamında İzmir’deki jeolojik risklerin izlenmesine yönelik çalışmalar başladı. Türkiye genelinde kritik yapı ve altyapıları etkileyebilecek heyelan, kaya düşmesi, karstik obruk oluşumu ve zemin deformasyonlarının takip edilmesini amaçlayan platform kapsamında İzmir de izlenen bölgeler arasında yer aldı. İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Tolga Görüm, sistemin özellikle kritik yapılar için ulusal ölçekte bir gözlem ve analiz altyapısı oluşturmayı hedeflediğini söyledi. Platformun mevcut ve planlanan üstyapı ile altyapılar için geliştirildiğini belirten Görüm, "Çalışmamız, Türkiye'deki hem üst hem altyapı, özellikle mevcut olanlar ve yapılması planlanan alanlar için LiDAR, InSAR gibi uzaktan algılama teknolojileri kullanarak bunların planlanmasına katkıda bulunmak, varsa mevcut risklerin azaltılması için önlemlerin çok önceden alınması ve belirlenmesine katkıda bulunması amacını güdüyor" dedi.
İZMİR’DE HEYELAN VE ZEMİN DEFORMASYONLARI
Proje kapsamında İzmir’de heyelan riski bulunan alanlar ile kritik altyapıları etkileyebilecek zemin hareketleri uydu teknolojileri kullanılarak takip edilecek. Platformda sentetik açıklıklı radar görüntülerinden elde edilen veriler değerlendirilecek. Yükselen ve alçalan uyduların 12 ila 16 günlük periyotlarla sağladığı görüntüler üzerinden hesaplanan deformasyonlar analiz edilecek. Prof. Dr. Görüm, platform kapsamında hastaneler, yerleşim alanları, tüneller, köprüler, demir yolları ve kara yolları gibi kritik altyapılarda meydana gelebilecek heyelan, kaya düşmesi, karstik obruklar ile yer altı su seviyesindeki değişimlere bağlı alüvyon alanlardaki çökmelerin uzaydan izleneceğini belirtti. Görüm, "Platform, makine öğrenimi, yapay zeka teknolojileriyle birlikte bunların hem mekansal hem zamansal bakımdan izlenmesi ve mevcut bu tehlikelerle birlikte AFAD ve ilgili kurum kuruluşların önceden uyarılmasını hedefliyor. Platformun bir diğer hedefi erken uyarı sistemlerinin altyapısını oluşturmak. Türkiye genelinde riskli alanların belirlenmesinin ardından bu bölgelerde arazi gözlem ve izleme altyapıları kurulacak ve böylece söz konusu alanlar sürekli takip edilerek olası riskler hakkında önceden bilgi sahibi olunacak. Bu kapsamda İTÜ olarak bir araştırma merkezi başvurusu hazırlığındayız. Kurulması planlanan merkez aracılığıyla kamu kurum ve kuruluşları internet tabanlı bir arayüz üzerinden deformasyon verilerine ve jeotehlike analizlerine erişebilecek" ifadelerini kullandı.
ERKEN UYARI ALTYAPISI HEDEFLENİYOR
Projenin yalnızca yeni yapılacak yapılar için değil, mevcut yapıların güvenliğinin takip edilmesi amacıyla da kullanılacağı belirtildi. Jeomorfolojik yüzey süreçlerine bağlı olarak gelişen heyelan, kaya düşmesi, obruk ve alüvyon alanlardaki oturmaların hem planlama aşamasındaki hem de kullanımda bulunan yapılar açısından izleneceği kaydedildi. Prof. Dr. Görüm, gelecekte ortaya çıkabilecek deformasyonların önceden belirlenmesiyle gerekli koruma önlemlerinin alınmasının amaçlandığını ifade ederek, "Hem mevcut yapılar hem de gelecekte planlanan yapılara hizmet edecek. Yani hem yer seçimi için hem de mevcut olan alanların güvenli bir şekilde sürdürülebilirliğini hedefliyor." dedi. Platformda mevcut deformasyon verileri, hidrometeorolojik göstergelerle birlikte değerlendirilecek. Geçmiş yağış verileri ve meydana gelen heyelan olayları üzerinden makine öğrenimi kullanılarak gelecekte oluşabilecek benzer risklerin tahmin edilmesi hedefleniyor. Görüm, "Dolayısıyla geçmişten öğrendiğimiz bilgiyi makine öğrenimiyle birlikte bunu kontrol eden parametrelerle benzer deformasyonlarda, benzer alanlarda bu tip olaylar nasıl oluşacak, bunların kestirilmesi, açıklanabilmesi ve dolayısıyla gelecekteki risklerin azaltılması yönünde bir çalışma burada ortaya koyduğumuz proje" diye konuştu.
İZMİR DAHİL 40’TAN FAZLA NOKTADA TAKİP BAŞLADI
AFAD ve İTÜ iş birliğiyle yürütülen proje kapsamında pilot uygulamanın başladığı ve Türkiye genelinde 40’ın üzerinde kritik alanın izlemeye alındığı bildirildi. İzmir’in yanı sıra Hakkari ve Tortum gibi bölgelerde de heyelanların takip edildiği belirtildi. Bu alanlara ilişkin düzenli analizlerin AFAD’a iletildiği aktarıldı. AFAD’ın özellikle heyelanlara yönelik gözlem ve uyarı merkezi kuracağı, sistemin ortak bir yapıyla işletileceği ifade edildi. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığının desteğiyle yürütülen projenin 3 yıl sürmesi planlanırken, ilerleyen dönemde devam projeleriyle sistemin geliştirilmesi hedefleniyor.