Araştırmada, Orta Çağ denizcilerinin hazırladığı portolan haritaları, 14. yüzyıla ait denizcilik metinleri ve Bizans tarihçisi Kritoboulos'un kayıtları incelendi.
Çalışmalarda, Dardanos ile Abydos arasında antik kaynaklarda yer almayan Pasquia ve Vituperio isimli iki yerleşimin bulunduğu belirlendi. Aynı yerleşimlerin 14. yüzyıla tarihlenen Portolan Rizo adlı denizcilik rehberinde de ayrıntılı şekilde yer aldığı ifade edildi.
Metinlerde verilen kıyı tarifleri ve mesafelerin, Pasquia'nın Kepez'e, Vituperio'nun ise bugünkü Çimenlik Kalesi'nin bulunduğu Sarıçay ağzına karşılık geldiği değerlendirildi.
BİZANS TARİHÇİSİNİN KAYITLARI
Araştırmada öne çıkan bir diğer kaynak ise Bizans tarihçisi Kritoboulos'un anlatımları oldu.
Kritoboulos'un kayıtlarında, Fatih Sultan Mehmed'in Çimenlik ve Kilitbahir kalelerini yaptırmadan önce aynı noktada eski bir kulenin bulunduğu, ayrıca Yıldırım Beyazıt'ın boğazı zincirle kapatmayı denediği ancak güçlü akıntılar nedeniyle bunun başarılamadığı bilgisine yer verildi.
Bu anlatımların, Çimenlik Kalesi'nin tamamen yeni bir noktaya değil, daha önce savunma amacıyla kullanılan bir alan üzerine inşa edildiğine işaret ettiği belirtildi.
BÖLGENİN STRATEJİK BİR LİMAN OLDUĞU DEĞERLENDİRİLİYOR
Portolan haritaları ile tarihi kayıtların birlikte değerlendirilmesi sonucunda Bituperi ya da Vituperio'nun yalnızca küçük bir kale olmadığı, aynı zamanda Venedikli ve Cenevizli denizcilerin kullandığı önemli bir ticaret merkezi olduğu ifade edildi.
Boğazın en dar kesimlerinden birinde yer alan limanın, gemilerin yanaştığı, yük aktarma faaliyetlerinin gerçekleştirildiği ve boğaz geçişinin kontrol edildiği stratejik bir merkez olarak kullanılmış olabileceği değerlendirildi.
YERLEŞİM OSMANLI ÖNCESİNDE TERK EDİLDİ
Araştırmada, 14. yüzyılın başlarında Karesi Türkmenlerinin bölgeye ulaşması ve Bizans'ın bölgedeki hakimiyetini kaybetmesiyle Vituperio ve çevresindeki kıyı kalelerinin terk edildiği bilgisine de yer verildi.
Kepez kazılarından elde edilen bulguların, yapıların savaş nedeniyle yıkılmadığını, taşınabilir eşyaların alındıktan sonra boşaltıldığını ve zaman içerisinde harabeye dönüştüğünü gösterdiği belirtildi.
Yaklaşık 158 yıl sonra Fatih Sultan Mehmed'in aynı stratejik noktada Çimenlik Kalesi'ni inşa ettirdiği, böylece daha önce askeri ve ticari önem taşıyan bölgenin yeniden değerlendirildiği ifade edildi.
"ÇANAKKALE 1464'TE DEĞİL ONDAN YAKLAŞIK 150 SENE ÖNCE ZATEN VAR OLAN BİR KALENİN ÜZERİNE KURULMUŞ"
Araştırmayı yürüten ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reyhan Körpe: "Günümüzün Çanakkale kenti kayıtlara göre Fatih'in İstanbul'u fethetmesinden sonra 1464 yılında Midilli seferi sırasında boğazın her ikiye yakasında şimdiki Çanakkale'nin olduğu yerde Çimenlik Kalesi ve karşıda Kilitbahir Kalesi'ni kurmasıyla başlıyor ve modern Çanakkale kenti aslında Çimenlik Kalesi'nin etrafında şekillenmiş ve tarihi de 1464 olarak biliniyor. Fakat bu bölgede Orta Çağ kaynakları bize aslında daha farklı bir şey anlatıyor. Bu kayıtlar bize Çimenlik Kalesi kurulmadan önce burada eski bir kalenin olduğunu söylüyor. Çimenlik Kalesi'nin olduğu yerde Cenevizlilerin bir kale kurdukları ve bu kalenin aslında kaynaklardan, Bizans İmparatoru'nun Cenevizlilere biri Kepez'de, diğeri ise bugünkü Çimenlik Kalesi'nin bulunduğu yerde olmak üzere iki kale kurma izni verdiği anlaşılmaktadır. Fatih Sultan Mehmed'in yaptırdığı Çimenlik Kalesi'nin de bu eski Ceneviz kalelerinden birinin bulunduğu alan üzerine inşa edildiği düşünülmektedir. Bu konuda aslında en önemli kaynağımız Fatih Sultan Mehmet‘le ilgili bir kitabı olan tarihi olan Gökçeadalı tarihçi Kritoboulos. Kritoboulos şöyle anlatıyor; Burada Fatih'in bu kaleyi yaptırmadan önce daha eski bir kalenin olduğunu söylüyor. Hatta Kritoboulos bize muhtemelen Yıldırım Beyazıt‘ın Kilitbahir ile Çimenlik arasına Çanakkale Boğazı'nı kapatmak için bir zincir çekmeye çalıştığını ve bu zincirin koptuğunu bildiriyor. Fatih aslında bu kaleyi Kritoboulos'un bahsettiği eski kalenin üzerine inşa ettirmiş. Yani Çanakkale 1464'te değil ondan yaklaşık 150 sene önce zaten var olan bir kalenin üzerine kurulmuş, bu da kentin tarihini çok daha eskiye çekiyor" dedi.
ARAŞTIRMA KENT TARİHİNE YENİ BİR PERSPEKTİF SUNUYOR
Araştırmada elde edilen bulgular, bugünkü Çanakkale'nin bulunduğu bölgede 14. yüzyılın başlarından itibaren Bituperi (Vituperio) adıyla bilinen bir liman yerleşiminin bulunduğunu ortaya koyuyor.
Çalışmanın yeni araştırmalarla desteklenmesi halinde, Çanakkale'nin kuruluşuna ilişkin kabul edilen kronolojinin yaklaşık 150 yıl geriye çekilebileceği ve kentin tarihinin Osmanlı öncesi dönemi de kapsayacak şekilde yeniden değerlendirilebileceği ifade ediliyor.
