Yıldızların ve yıldızlı gökyüzünün güzelliğini seyretmek için şehirlerden uzak karanlık yerlere gitmek gerekiyor. İnsanların bu gereksinimini karşılamak üzere, Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği (International Dark-Sky Association (IDA)) tarafından Karanlık Gökyüzü Parkı (KGP) diye bir kavram tanımlandı

Kirlilik, hava, su veya toprak gibi bir ortamı insanlara veya doğaya zarar verecek şekilde değiştirir. Farklı kirletici türleri arasında kimyasallar, toz, gürültü ve radyasyon bulunmaktadır. Bu kirleticilerin birçok farklı kaynağı vardır.

İNSAN SAĞLIĞI

  • 24 saatlik gündüz/gece döngüsü, fizyolojik süreçleri belirleyen biyolojik saatimizi etkiler.

  • Bu süreçler, beyin dalga desenleri, hormon üretimleri, hücre düzenlemesi ve diğer biyolojik aktivitelerdir ve ritimlerinin bozulması uykusuzluk, kanser ve kalp hastalıklarına sebep olur.

  • Gece maruz kalınan yapay aydınlatma, biyolojik ritmi bozar!

  • Melatonin hormonun temel görevi vücudun biyolojik saatini koruyup ritmini ayarlamaktır.

  • Yaklaşık olarak 23:00 ile 05:00 saatleri arasında (yani geceleyin, karanlıkta!) salgılanır.

  • Güçlü salgılanmasının kansere karşı koruyucu etkisi vardır. Bu nedenle lösemi ve diğer kansere yakalananların kesinlikle karanlık ortamlarda yatırılmaları istenmektedir.

  • Yaşlanmayı geciktirici etkisi vardır.

  • Mavi ışık, insan gözünün gördüğü (görünür bölge) en küçük dalga boyuna sahiptir ve atmosferde en çok saçılandır. Gökyüzü ve denizler bu nedenle mavi görünürler!

  • Atmosferde saçıldığı gibi göz içinde de saçılır ve gece görüşü zayıflatır.

  • Mavi ışık, özellikle geceleyin gözü en çok yoran ve ağrıya neden olan ışık türüdür.

  • Gözün odaklama yapması zor olduğu için nesnelerin etrafında hale görünebilir.

  • Geceleyin ışığa, özellikle mavice zengin ışığa maruz kalma melatonin hormonunun üretimini baskılar.

Gece vardiyasında çalışanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar kadınlarda göğüs kanseri, erkeklerde prostat kanseri riskini arttığını göstermektedir!

Dünya Sağlık Örgütü, «biyolojik saat bozulmasına sebep veren vardiya çalışmalarını» olası kanserojen olarak listelemektedir!

Genlerden gelen risk yüzde 100

Obez olmaktan gelen risk yüzde 50

Işık kirliliğinden gelen risk yüzde 36

isik-kirliligi

HAVA KİRLİLİĞİ

  • Boşa giden elektrik enerjisini üretmek için kullanılan fosil yakıtları hava kirliliğine neden olur.

    • Tüm dünyada elektrik tüketimininyüzde 19’u aydınlatma da kullanılıyor, bu 1,9 milyar ton CO2’e eşdeğer

    • 100 W’lık bir lambanın her gece bir yıl boyunca harcadığı enerji yarım ton kömür enerjisine eşdeğer .

    • Parlak şehir ışıkları geceleri havayı temizleyen kimyasal tepkimeleri engeller.

    • Şehir ışıkları güneş ışıkları gibi, atmosferi temizleyen kimyasalları, örneğin NO3 azot kökünü öldürür.

    • Şehir ışıkları NO3 düzeylerini yani kimyasal temizleme işlemini yüzde 7 azaltıyor ve bir sonraki günün ozon kirlenmesi habercisi kimyasalları yüzde 5 artırıyor.

    • Şehir ışıkları güneşten 4 mertebe daha sönüktür ama dolunaydan 25 kat daha parlaktır.

EKOLOJİK DENGE

  • Hayvanlar, gezegenimizin 24 saatlik çevriminin oluşturduğu biyolojik saatleriyle yaşarlar.

  • Çiftleşme, göç etme, uyuma ve yiyecek bulma davranışları gecenin uzunluğuyla belirlenir.

  • Gecenin yapay şekilde aydınlatılması, vahşi hayatta eş zamanlama bozukluğuna (jet lag) ve yön duygusunun kaybına sebep olur.

  • İştahları azalır, zayıflarlar.

  • Üremede güçlük çekerler, nüfusları azalır.

  • Avcı hayvanlar tarafından görünür oldukları için kolay avlanırlar (veya tam tersi!).

  • Kuzey Amerika’da her yıl 100 milyon kuş aydınlatılmış binalara çarparak ölüyor.

  • Yapay aydınlatma nedeniyle göçmen kuşlar yönlerini şaşırmakta ve doğal varış yerlerine hiçbir zaman ulaşamamaktadırlar.

  • Karanlık olduğunu anlayamadıkları, göç etmeye devam ettikleri için çok yorulmaktan ya düşüp ölmekte ya da yırtıcı hayvanlara kolay av olmaktadırlar.

  • Dişi deniz kaplumbağaları, yumurtalarını bırakmak için uzak ve karanlık yerleri tercih eder. Kıyı ışıkları güvenli yer bulmalarını engeller.

  • Yumurtadan yeni çıkan deniz kaplumbağaları kıyıdaki yapay ışıkları okyanus yüzeyinin parlaklığı ile karıştırır. Denize ulaşamadıkları için de ölürler.

  • Gece beslenen yarasalar, nesli tükenme tehlikesi altındadır.

  • Yapay ışıkla aydınlatma ağaçların/bitkilerin fotosentezine müdahaledir.

  • Sokak aydınlatması altında kalan ağaç yaprakları sonbahar geldiğinin farkında olamaz

SONUÇ

Çözümü yerel uluslararası bir kirlilik olan Işık Kirliliği Ayvalık ilçemizi de etkilemektedir.

Ayvalık ilçesi çerçevesinde aydınlatmalar karanlık dostu armatürler ve doğru aydınlatma ile yapılabilir.

Sokak lambaları elektrik dağıtım şirketlerinin sorumluluğunda olduğu düşünülürse park ve bahçeler belediyelerin sorumluluğundadır. Parklar karanlık dostu park haline getirilebilir.

İsveç’te böyle bir park her yıl farklı aydınlatma tasarımcılarına verilerek yeniden aydınlatma tasarlanarak yılda 2 milyon 500 bin ziyaretçi almaktadır. Bunun da turizme katkısı bulunmaktadır.

Daha sonraki aşamalarda Karanlık Gökyüzü Parkları düşünülebilir.

Yıldızların ve yıldızlı gökyüzünün güzelliğini seyretmek için şehirlerden uzak karanlık yerlere gitmek gerekiyor. İnsanların bu gereksinimini karşılamak üzere, Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği (International Dark-Sky Association (IDA)) tarafından Karanlık Gökyüzü Parkı (KGP) diye bir kavram tanımlandı: Olağanüstü yıldızlı gökyüzüne ve doğal gece çevresine sahip, ışık kirliliğine karşı korunan doğal park ya da kamu arazisi.

GÖKYÜZÜ PARKI

Geceleyin gökyüzünü ve onun mirasını halkın zevkle seyretmesi için, profesyonel ve amator astronomi icin ideal alan sağlamak,

Karanlık gökyüzü eğitimi yapmak

Eko-turizmi ve astro-turizmi teşvik etmek,

Karanlık gökyüzünün değerli bir kaynak olduğunu ve bu kaynağın halkın kolay ve düzenli ulaşımı için korunması gerektiğini anlatmak ve park yöneticilerini desteklemek,

Bu özellikteki parkların uluslararası tanınırlığını sağlamak,

Parkların ve benzer kamu teşekküllerinin, karanlık gökyüzü konusunda çevre liderleri olmalarını desteklemek.

Genel halk ve çevredeki topluluklara karanlık gökyüzünün önemini ve doğru bir yönetimle neler yapılabileceğini göstererek anlatmak.

Bu konuda Bursa İnegöl’de Başalan Yaylası BAAK ekibinin yaptığı ölçümler sonucunda KGP olma özelliği taşıdığı tespit edilerek o alan kamulaştırılıp koruma altına alınmıştır. Ve uluslararası statü kazanması için IDA’Ya müraacat edilmiştir. Bu da ülkemizde bir ilk çalışma olacaktır.

Kaynak : İlhan Vardar- BAAK – Bilim ve Amatör Astronomi Kulübü Derneği Yönetim Kurulu Başkanı/ Işığın Kirli Yüzü : IŞIK KİRLİLİĞİ-(Aslan,2018)/ Nilüfer İlçesi Işık Kirliliği Haritalaması Raporu (2017/) Bursa İli Işık Kirliliği Haritalaması Raporu (2019)