Erzurum’un Yakutiye ilçesindeki Demirciler Çarşısı’nda bulunan Fetih Camii, kentin çok kültürlü geçmişini günümüze taşıyan tarihi yapılardan biri olarak öne çıkıyor. Doğu-batı doğrultusunda uzanan ve üç nefli bazilikal plana sahip olan yapı, 1850’li yıllarda Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edildi.
Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun 10 Haziran 1977 tarihli kararıyla tescil edilerek koruma altına alınan yapı, uzun süre atıl durumda kaldı. Tarihi yapı, 1997 yılında cami olarak ibadete açıldı ve “Fetih Camii” adını aldı.
Zaman içerisinde yıpranan yapı, kapsamlı bir restorasyona ihtiyaç duydu. Dönemin Erzurum Valisi, şimdiki İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi’nin himayesinde başlatılan çalışmalar, Erzurum Valiliği koordinasyonunda ve Erzurum Rölöve ve Anıtlar Bölge Müdürlüğü denetiminde yürütüldü.
Fetih Camii için rölöve, restitüsyon, restorasyon ve mühendislik projeleri hazırlandı. 2024 yılında başlayan restorasyon kapsamında yapının deprem güçlendirmesi gerçekleştirildi. Bunun yanı sıra drenaj çalışmaları yapıldı, ihtiyaç duyulan taşlar değiştirildi, temel ve tonozlarda onarımlar gerçekleştirildi.
Restorasyon sırasında yapılan sıva raspalarında ise yapının özgün mimari özelliklerine ilişkin yeni izlere ulaşıldı. Kadınlar mahfiline açılan iki tarihi giriş kapısı ile bu kapılara ait geçiş yolları ortaya çıkarılarak yapının özgün haline kavuşturulması sağlandı.
Restorasyon çalışmaları 2026 yılında tamamlandı. Fetih Camii, temmuz ayında İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin ve il protokolünün katıldığı törenle dualar eşliğinde yeniden ibadete ve ziyarete açıldı.
RESTORASYONDA HAZRETİ İSA FRESKİ ORTAYA ÇIKARILDI
Fetih Camii’nin restorasyon sırasında ortaya çıkarılan en dikkat çekici unsurlarından biri tarihi duvar resmi oldu. Yapının orta nefinin üst örtüsünün merkezinde bulunan freskin üzeri, 1997 yılında camiye dönüştürülmesi sırasında kapatılmıştı.
Restorasyon çalışmaları kapsamında yeniden açılan freskte “Pantokrator” olarak adlandırılan Hazreti İsa tasviri bulunuyor. “Evrenin Hakimi” anlamına gelen Pantokrator tiplemesinde Hazreti İsa tam boy olarak resmedilirken, çevresinde dört İncil yazarı Matta, Markos, Luka ve Yuhanna’nın betimleri yer alıyor.
Yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılan resim anlamına gelen fresk, Ayasofya ve Kariye restorasyonlarında da görev alan uzman restoratörlerin yaklaşık 5,5 ay süren çalışmasıyla restore edildi. Çalışmanın ardından tarihi duvar resmi camiyi ziyaret edenlerin ilgisini çekmeye başladı.
"BU YAPI ORİJİNALİNDE RUM KİLİSESİ"
Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Demet Okuyucu, Fetih Camii’nin geçmişi ve restorasyon süreci hakkında bilgi verdi.
Okuyucu: "Bu yapı orijinalinde bir Rum kilisesi. Tarih olarak 1850'li yıllara tarihlendiriliyor. Yani 19. yüzyıla ait bir Rum Ortodoks kilisesi. 1977 yılında tescillenen yapı, 1997 yılında cami olarak ibadete açılıyor. Bu şekilde işlevlendiriliyor. Daha sonra 2024 yılında başlayan kapsamlı bir restorasyon çalışması sonucunda 2026 yılında biz yapıyı tekrardan açtık. İbadete ve ziyarete açtık. Günümüzde yine cami olarak işlevini devam ettiriyor" dedi.
"PANTOKRATOR DEDİĞİMİZ BİR TİPLEMEYLE HAZRETİ İSA'NIN BETİMLENDİĞİNİ GÖRÜYORUZ"
Restorasyon sırasında ortaya çıkarılan freskin yapının tarihi ve sanatsal özellikleri açısından önemli olduğunu belirten Okuyucu, çalışmalar sırasında yapının özgün unsurlarının korunmasına dikkat edildiğini söyledi.
Doç. Dr. Demet Okuyucu: "Şimdi bu yapı bir Rum kilisesi ve Hristiyan yapılarında duvar resmi son derece kıymetli bir önem arz ediyor. Bu yapının da orta nefin, yani orta bölümün üzerindeki üst örtünün merkezinde bir İsa tasviri bulunmakta. Yapı 97 yılında camiye dönüştürüldüğü zaman bu duvar resminin üzeri bir asma tavanla veya böyle içbükey bir kafesle kapatılıyor. Biz restorasyonda bunu açtık, ortaya çıkardık ve çok güzel bir restorasyon geçirdi fresk. Fresk; yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılan resimlere verilen isimdir. Burada Pantokrator dediğimiz bir tiplemeyle Hazreti İsa'nın betimlendiğini görüyoruz. O da kelime anlamı olarak 'Evrenin Hakimi' anlamına geliyor. Burada tam boy halinde bir İsa betimi var. Etrafında da Matta, Markos, Luka ve Yuhanna, yani dört İncil yazarının betimleri bulunmakta. Yapının batı cephesinin üst kısmında, hemen şurada taşıyıcıları göreceksiniz, orada basit bir çan kulesi bulunmaktaymış. O zaten günümüze ulaşmamış. Onun dışında yapının bütün unsurlarını biz olduğu gibi muhafaza etmeye çalıştık. Onun dışında içeride tabii ki bir İslam ibadethanesinde bulunması gereken mihrap, minber, vaaz kürsüsü gibi unsurlarımız bulunmakta. Minberimiz bu noktada çok özellikli bir minber. Yekpare camdan oyularak yapılmış bir minberimiz var" diye konuştu.
FETİH CAMİİ’NİN RESTORASYON ÖNCESİ DURUMU DİKKAT ÇEKTİ
Restorasyon öncesinde yapının durumunun oldukça kötü olduğunu ifade eden Doç. Dr. Demet Okuyucu, çalışmaların dönemin Erzurum Valisi, şimdiki İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi’nin himayesinde yürütüldüğünü belirtti.
Okuyucu: "Kendisi bu süreci de yakından takip etti, gidip geldi buraya, yapıyı kontrol etti. Ve Ağustos ayında da Ayasofya'nın, İstanbul'daki Ayasofya'nın camiye dönüştürüldüğü tarihte de çok güzel bir tesadüf oldu; biz de Erzurum'daki Fetih Camii'ni ibadete ve ziyarete açmış bulunduk" şeklinde konuştu.
YEKPARE CAM MİNBERE SAHİP
Fetih Camii, içerisinde bulunan ibadethane unsurlarıyla da dikkat çekiyor. Yapıda mihrap ve vaaz kürsüsünün yanı sıra yekpare camdan oyularak hazırlanan özel işçiliğe sahip bir minber bulunuyor.
Tarihi yapının batı cephesinin üst bölümünde geçmişte basit bir çan kulesinin bulunduğu belirtiliyor. Ancak söz konusu çan kulesi günümüze ulaşmadı. Restorasyon sırasında yapının mevcut özgün unsurlarının korunmasına özen gösterildi.
Tarihi kilise mimarisinden günümüze ulaşan yapı bugün cami olarak hizmet veriyor. Ancak klasik cami mimarisinden farklı olarak yapıda minare bulunmaması da Fetih Camii’nin dikkat çeken özellikleri arasında yer alıyor.
FRESK NAMAZ VAKİTLERİNDE ÖZEL PERDEYLE KAPATILIYOR
Fetih Camii’nin müezzini Ahmet Sümer, tarihi freskin cami içerisindeki özel bir sistemle korunduğunu belirtti. Sümer, ibadet saatleri dışında ziyaretçilerin freski görebildiğini ifade etti.
Sümer: "Camimiz eskiden kötü bir durumdaydı. Dekorasyona girip yeni bir şekilde halkımıza açıldı ve çok turistler geliyor. Olsun halkımızdan olsun, yabancı turistler olsun ziyarete gelenler oluyor. Tavanda Hazreti İsa'nın resmi var. O resmi namaz vakitlerinde perdemiz vasıtasıyla kapatıyoruz, namaz dışında açıyoruz. Çünkü turistler gelip ziyaret ettiği için... Böylece camimiz, milletimize, devletimize, halkımıza hayırlı bir ibadet yeri oldu" dedi.
ZİYARETÇİLER TARİHİ YAPIDAN ETKİLENDİ
Restorasyonun ardından ziyarete açılan Fetih Camii, vatandaşların ve turistlerin ilgisini çekiyor.
Camiyi ziyaret eden Erva Çam: "Çok güzel resimler gördüm, çok duygulandım. Annemle gelip namaz kıldım. Çok mutlu oldum. Devletimize çok teşekkür ederim" dedi.
Camiyi ziyaret eden Asel Çam da tarihi yapıdan etkilendiğini ifade etti.
Asel Çam: "Bugün bu camiye geldik ve gördüğüm şeyler beni gerçekten çok etkiledi. Duvara asılmış güzel resimler var, tavanda güzel bir resim var ve bunları görünce gerçekten çok etkilendim. Geldik burada namaz kıldık, gerçekten çok hoştu. Ve buraya gelmelerini tavsiye ederim milletimizin de. Devletimiz sağ olsun, burayı gerçekten çok güzel bir camiye çevirmiş, cami olmuş. Gerçekten çok teşekkür ederiz" diye konuştu.
Fetih Camii, restorasyonun tamamlanmasının ardından hem ibadet hem de ziyaret amacıyla kullanılmaya devam ederken, tarihi fresk ve yapının özgün mimari unsurları ziyaretçilerin ilgisini çekiyor.
