Çalışma hayatında işçi ve işveren arasında yaşanan uyuşmazlıkların önemli bir kısmı çalışma süreleri, fazla mesai, hafta tatili ve yıllık ücretli izin uygulamalarından kaynaklanmaktadır.
4857 sayılı İş Kanunu, çalışma hayatının düzenlenmesi amacıyla işçi ve işveren açısından birtakım hak ve yükümlülükler belirlemiştir. Ancak uygulamada özellikle çalışma sürelerinin hesaplanması, fazla mesai ücretleri ve yıllık izinlerin kullandırılması konusunda yanlış değerlendirmelerle karşılaşılmaktadır.
Çalışma hayatını doğrudan ilgilendiren bu düzenlemeleri, yürürlükteki mevzuat çerçevesinde ana başlıklarıyla sıralayıp , değerlendirmekte fayda görüyorum.
1- Haftalık Çalışma Süresi
4857 sayılı İş Kanunu'na göre genel olarak haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir.
Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.
Haftanın iş günlerinden birinde kısmen çalışılan işyerlerinde ise bu süre haftalık çalışma süresinden düşülür. Kalan süre, diğer çalışma günlerine bölünerek günlükçalışma süreleri belirlenir.
Günlük çalışma süresi, çalışma biçimi ne olursa olsun 11 saati aşamaz.
Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler açısından ise özel bir düzenleme söz konusudur. Bu işlerde günlük çalışma süresi en çok 7,5 saat, haftalık çalışma süresi ise en çok 37,5 saattir.
2- Haftalık İş Günlerine Bölünemeyen Çalışma Süreleri
İşin niteliği gereği çalışma sürelerinin haftanın iş günlerine düzenli olarak bölünemediği bazı işlerde farklı çalışma esasları uygulanabilmektedir.
Özellikle belirli taşıma işlerinde olduğu gibi, işin niteliği gereği haftalık çalışma düzeninin uygulanamadığı durumlarda çalışma dönemi esas alınır.
Bu kapsamdaki işlerde çalışma dönemi, işin niteliğine göre en az iki, en çok altı aylık süreyi kapsayabilir.
Çalışma süresinin haftalara tam olarak bölünemediği durumlarda, hesaplama iş günü üzerinden ve her iş günü 7,5 saatlik iş süresi kabul edilerek yapılır.
Çalışma dönemi içerisindeki haftalık iş süresi 45 saatten az veya fazla belirlenebilir. Ancak belirlenen çalışma dönemindeki haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşamaz.
Bu uygulamanın bütün işyerleri için geçerli olmadığı, yalnızca ilgili yönetmelik kapsamındaki işler açısından uygulanabileceği unutulmamalıdır.
3- Günlük ve Gece Çalışma Süreleri
Günlük çalışma süresi kural olarak 11 saati aşamaz.
Gece çalışmalarında ise işçilerin çalışma süresi 7,5 saatten fazla olamaz.
Ancak turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinin yürütüldüğü işlerde, işçinin yazılı onayının alınması koşuluyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
Bu istisna, günlük 11 saatlik azami çalışma süresi sınırını ortadan kaldırmaz.
4- Hafta Tatili
İşçilere, yedi günlük zaman dilimi içerisinde kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilmesi zorunludur.
Hafta tatili, işçinin dinlenme hakkının bir parçasıdır. Bu süre bölünerek kullandırılamaz.
Hafta tatiline hak kazanan işçiye, çalışmadığı bu gün için bir iş karşılığı olmaksızın ücretinin tam olarak ödenmesi gerekir.
5- Ara Dinlenmesi
Günlük çalışma süreleri içerisinde işçilere verilmesi gereken asgari ara dinlenmeleri aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:
a) Dört saat veya daha kısa süreli işlerde 15 dakika,
b) Dört saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 saat dâhil) süreli işlerde 30 dakika,
c) 7,5 saatten fazla süreli işlerde 1 saat ara dinlenmesi verilmesi zorunludur.
Bu süreler asgari süreler olup iş sözleşmeleriyle artırılabilir.
Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Dolayısıyla fazla çalışma hesaplamalarında da fiilen kullandırılan ara dinlenme süreleri dikkate alınmaz.
6- Fazla Çalışma
İş Kanunu'na göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar, kanunda belirtilen koşullar çerçevesinde fazla çalışma olarak kabul edilir.
Fazla çalışmanın her saati için ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının %50 artırılması suretiyle hesaplanır.
Haftalık çalışma süresinin iş sözleşmesiyle 45 saatin altında belirlendiği işyerlerinde ise belirlenen süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak değerlendirilir.
Fazla sürelerle çalışmanın her saati için normal saatlik ücret %25 artırılarak ödenir.
Fazla çalışma süresinin toplamı bir işçi için yılda 270 saati aşamaz.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında, yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat olarak dikkate alınır.
Yıllık 270 saat sınırının aşılması, yapılan fazla çalışmaların ücretinin ödenmeyeceği anlamına gelmez. İşçinin fiilen yaptığı çalışmaların karşılığının ödenmesi yükümlülüğü devam eder.
7- Fazla Çalışma Yaptırılacak İşçinin Onayı ve Serbest Zaman Kullanımı
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması gerekir.
Ancak zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmalarda bu onay aranmaz.
İşçinin fazla çalışmaya ilişkin yazılı onayı, iş sözleşmesinin yapılması sırasında veya ihtiyaç ortaya çıktığında alınabilir. Bu onayın her yıl yeniden alınması zorunluluğu bulunmamaktadır.
İşçi, verdiği fazla çalışma onayını 30 gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir.
Serbest zaman kullanımı
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse işverene yazılı olarak başvurmak koşuluyla zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmayı tercih edebilir.
Bu durumda;
• Fazla çalışılan her bir saat karşılığında 1 saat 30 dakika,
• Fazla sürelerle çalışılan her bir saat karşılığında 1 saat 15 dakika
serbest zaman hakkı doğar.
İşçinin hak ettiği serbest zaman, mevzuatta belirtilen koşullarla altı ay içerisinde, iş günlerinde ve ücretinden herhangi bir kesinti yapılmaksızın kullandırılmalıdır.
Fazla çalışmaların belgelendirilmesi
İşveren, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırdığı işçilerin çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek ve imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır.
Ayrıca fazla çalışma ücretlerinin ücret bordrolarında ve ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilmesi gerekir.
8- Denkleştirme Esasına Göre Çalışma
Tarafların yazılı anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, işyerinde haftanın çalışılan günlerine, günlük 11 saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir.
Bu uygulamada yoğunlaştırılmış iş haftalarında daha fazla çalıştırılan işçi, sonraki haftalarda daha az çalıştırılarak toplam çalışma süresi denkleştirilir.
Denkleştirme uygulamasında esas olan, belirlenen dönem içerisindeki haftalık ortalama çalışma süresinin normal haftalık çalışma süresini aşmamasıdır.
Denkleştirme süresi genel olarak iki ay olup toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir.
Turizm sektöründe ise denkleştirme süresi dört ay olarak uygulanabilmekte, bu süre toplu iş sözleşmeleriyle altı aya kadar uzatılabilmektedir.
Denkleştirme döneminde haftalık ortalama çalışma süresinin yasal sınırları aşmaması koşuluyla, bazı haftalarda 45 saatin üzerinde yapılan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilmez.
Ancak denkleştirme uygulaması, günlük azami çalışma süresinin aşılmasına imkân tanımaz.
9- Yıllık Ücretli İzin
a) Yıllık ücretli izne hak kazanma
İşyerinde işe başladığı tarihten itibaren, deneme süresi de dâhil olmak üzere en az bir yıl çalışmış olan işçi yıllık ücretli izne hak kazanır.
Yıllık izin süresinin ve izne hak kazanmak için gerekli çalışma süresinin hesabında, işçinin aynı işverene ait farklı işyerlerinde çalıştığı süreler birleştirilir.
Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez.
b) Yıllık ücretli iznin bölünmesi
Yıllık ücretli izin, işveren tarafından tek taraflı olarak bölünemez.
c) İznin bölümler halinde kullanılması
Tarafların anlaşmasıyla yıllık ücretli izin, bir bölümü on günden az olmamak koşuluyla bölümler halinde kullanılabilir.
d) Diğer izinlerin yıllık izne mahsup edilmesi
İşveren tarafından yıl içerisinde verilmiş bulunan diğer ücretli ve ücretsiz izinler ile dinlenme ve hastalık izinleri, yıllık ücretli izne mahsup edilemez.
e) Hafta tatili ve resmî tatiller
Yıllık izin günlerinin hesabında, izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri yıllık izin süresinden sayılmaz.
f) Yol izni
Yıllık ücretli iznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olan işçiye, talepte bulunması ve bu durumu belgelemesi koşuluyla, gidiş ve dönüşte yolda geçecek süreleri karşılamak üzere toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilmesi zorunludur.
g) İş arama izni
İş sözleşmesinin bildirimli feshi halinde işçiye verilmesi gereken yeni iş arama izni, yıllık ücretli izin süresiyle iç içe kullandırılamaz.
h) Yıllık izin talebi
İşçi, hak kazandığı yıllık ücretli iznini kullanmak istediği tarihten en az bir ay önce işverene yazılı olarak bildirir.
İzin tarihlerinin belirlenmesinde işçinin talebi ve işyerinin çalışma koşulları birlikte değerlendirilir.
i) Yıllık izin süresinin belirlenmesi
İşçilerin hizmet sürelerine göre kullanacakları yıllık ücretli izin süreleri;
Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dâhil) hizmeti olanlara en az 14 gün,
Beş yıldan fazla, on beş yıldan az hizmeti olanlara en az 20 gün,
On beş yıl (dâhil) ve daha fazla hizmeti olanlara en az 26 gün olarak uygulanır.
Ancak 18 yaşında ve daha küçük yaştaki işçilerle 50 yaşında ve daha büyük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz.
Yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri ise dört gün artırılarak uygulanır.
Bu süreler yasal asgari sürelerdir. İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir.
j) Yıllık izin kayıtlarının tutulması ve izin ücretleri
İşveren, çalıştırdığı işçilerin yıllık izin durumlarını gösteren yıllık izin kayıt belgesini tutmak zorundadır.
Ayrıca işçinin yıllık ücretli izin dönemine ilişkin ücretinin, izne başlamadan önce peşin olarak ödenmesi veya avans olarak verilmesi gerekmektedir.
Sonuç
Çalışma hayatının sağlıklı bir şekilde yürütülmesi, yalnızca işverenin yükümlülüklerini yerine getirmesine değil, işçilerin de sahip oldukları hakları bilmesine bağlıdır.
Çalışma süreleri, fazla mesai, dinlenme ve yıllık izin hakları yalnızca iş sözleşmelerinin veya ücret bordrolarının birer unsuru olarak değerlendirilmemelidir.
Bu düzenlemeler, bir taraftan işçinin çalışma ve dinlenme hakkını korurken diğer taraftan işverenin çalışma düzenini yasal sınırlar içerisinde oluşturmasına imkân sağlamaktadır.
Özellikle çalışma sürelerinin doğru hesaplanması, fazla mesailerin kayıt altına alınması ve yıllık izinlerin usulüne uygun kullandırılması, işçi ve işveren arasında ileride ortaya çıkabilecek hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
Unutulmamalıdır ki çalışma hayatında hakların bilinmesi kadar, bu hakların doğru uygulanması da önemlidir.