Diyabet, yalnızca kan şekeri seviyesini yükselten bir hastalık olarak görülse de zaman içerisinde böbrekler başta olmak üzere birçok organda ciddi hasara yol açabiliyor. Kontrol altına alınmayan yüksek kan şekeri, böbreklerin süzme işlevini bozarak kronik böbrek hastalığına neden olabiliyor. İleri evrelerde diyaliz veya böbrek nakli ihtiyacına kadar ilerleyebilen bu süreçte erken tanı ve düzenli takip büyük önem taşıyor. Uzmanlar, diyabetle yaşayan kişilerin böbrek fonksiyonlarını yılda en az bir kez kontrol ettirmeleri gerektiği konusunda uyarıyor.
TÜRKİYE, AVRUPA'DA DİYABETLİ SAYISININ EN YÜKSEK OLDUĞU ÜLKE
Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun (IDF) 2025 yılında yayımladığı 11. Diyabet Atlası verilerine göre Türkiye, Avrupa Bölgesi'nde diyabetli yetişkin sayısının en yüksek olduğu ülke konumunda. 20-79 yaş aralığında yaklaşık 9,6 milyon kişi diyabetle yaşıyor. Diyabetin etkileri yalnızca kan şekeri yüksekliğiyle sınırlı kalmıyor. Hastalık, kalp ve damar sistemi, gözler, sinirler ve böbrekler üzerinde de ciddi sonuçlara yol açabiliyor. Üstelik bazı kişiler hastalığının farkında olmadan yaşamını sürdürdüğü için organ hasarı da belirti vermeden ilerleyebiliyor.
DÜNYADA 850 MİLYONDAN FAZLA KİŞİ BÖBREK HASTALIĞIYLA YAŞIYOR
Uluslararası Nefroloji Derneği (ISN) tarafından paylaşılan verilere göre dünya genelinde 20 yaş ve üzerindeki yaklaşık 850 milyon yetişkin kronik böbrek hastalığıyla mücadele ediyor. Yetişkin nüfusta görülme sıklığı yüzde 14,2'ye ulaşan hastalık, yılda yaklaşık 1,48 milyon kişinin hayatını kaybetmesiyle ilişkilendiriliyor. Kronik böbrek hastalığının erken dönemlerde çoğu zaman belirti vermemesi, tanı sürecini zorlaştırabiliyor. Kişi kendisini iyi hissetse bile böbrek fonksiyonlarında kayıp yaşanabiliyor. Bu nedenle özellikle diyabet ve yüksek tansiyon gibi risk faktörlerine sahip kişilerin düzenli sağlık kontrollerini ihmal etmemesi gerekiyor.
YÜKSEK KAN ŞEKERİ BÖBREKLERİN SÜZME İŞLEVİNİ BOZUYOR
Diyabetin böbreklerde oluşturduğu hasarın temelinde uzun süre kontrol altında tutulamayan yüksek kan şekeri bulunuyor. Kandaki şeker seviyesinin uzun süre yüksek seyretmesi, böbreklerdeki küçük damar yumağına zarar verebiliyor. Bu durum zamanla böbreklerin kanı süzme kapasitesini azaltırken idrarda protein kaçağına da neden olabiliyor.
Yüksek tansiyon, fazla kilo ve sigara kullanımı ise böbreklerdeki hasarın ilerlemesini hızlandırabiliyor. Süreç erken dönemde fark edilmediğinde kronik böbrek hastalığı gelişebiliyor; ileri aşamalarda diyaliz veya böbrek nakli gündeme gelebiliyor.
BÖBREKLERDEKİ HASAR HİÇBİR BELİRTİ VERMEDEN İLERLEYEBİLİYOR
Diyabete bağlı böbrek hasarının en önemli özelliklerinden biri, başlangıçta belirgin şikâyetlere neden olmaması. Böbrek fonksiyonları önemli ölçüde etkilenene kadar kişi günlük yaşamında herhangi bir farklılık hissetmeyebiliyor.
İdrarda albümin adı verilen proteinin tespit edilmesi, böbrek hasarının erken göstergelerinden biri kabul ediliyor. Böbreklerin süzme kapasitesi ise kandaki kreatinin değerinden hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ile değerlendiriliyor. Türk Böbrek Vakfı Başkanı Timur Erk, böbrek hastalıklarının kişi kendisini iyi hissederken de ilerleyebileceğine dikkat çekerek düzenli kontrollerin önemini vurguladı. Erk, böbrek sağlığının korunmasının yalnızca sağlık kurumlarının değil, toplumun ortak sorumluluğu olduğunu belirtti.
"DİYABETTE ERKEN DAVRANMAK, BÖBREKLERİ KORUMAK DEMEKTİR"
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Endokrinoloji, Metabolizma ve Diyabet Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Emre Durcan da diyabetin böbreklerde oluşturduğu hasarın çoğu zaman yıllar içinde ve belirti vermeden geliştiğini ifade etti.
Diyabet vakalarının yüzde 90'ından fazlasının aşırı kilo ve hareketsizlikle ilişkili Tip 2 diyabet olduğunu belirten Durcan, yüksek kan şekerinin böbreklerdeki küçük damar yapılarına zarar vererek süzme işlevini bozabildiğini kaydetti.
Türkiye'de hemodiyalize yeni başlayan hastaların yaklaşık beşte ikisinde böbrek yetmezliğinin temel nedeninin diyabet olduğuna dikkat çeken Durcan, diyabetli kişilerin yılda en az bir kez idrarda albümin/kreatinin oranı ve kanda kreatinin ölçümü yaptırması gerektiğini vurguladı.
Erken tanı alan hastalarda kan şekeri ve tansiyon kontrolünün yanı sıra böbrek koruyucu tedavilerle hastalığın ilerlemesinin yavaşlatılabileceğini belirten Durcan, şekerli içeceklerden uzak durulması, fazla kilonun verilmesi, düzenli fiziksel aktivite ve sigaranın bırakılmasının önemine işaret etti.
DİYABETİ OLANLAR HANGİ TESTLERİ YAPTIRMALI?
Diyabetle yaşayan kişilerin böbrek sağlığını değerlendirmek için iki temel test öne çıkıyor:
İdrarda albümin-kreatinin oranı (uACR): İdrarda albümin kaçağının erken dönemde tespit edilmesine yardımcı oluyor.
Kanda kreatinin ve eGFR ölçümü: Böbreklerin kanı süzme kapasitesi ve çalışma düzeyi hakkında bilgi veriyor.
Bu testlerin hekim önerisi doğrultusunda düzenli aralıklarla yapılması, henüz belirti vermeyen böbrek hasarının erken fark edilmesini sağlayabiliyor.
