Bankalar kart dağıtıyor, sepetler küçülüyor. Bir ayda 30 milyon kartlı işlem eksildi. Çarşı suskun, tezgâhlar yavaş. Üretimin canlanması için reçete alım gücünün artması
Kredi kartıyla yapılan alışverişlerde düşüş dikkati çekti. BKM (Bankalar arası Kart Merkezi) verilerine göre bir ayda işlem sayısı 30 milyon, harcama tutarı 21 milyar lira azaldı. Geçen yıl aynı dönemde yüzde 2,4 artan harcamalar bu yıl yüzde 0,9 geriledi. Düşüşü Ege Telgraf’a değerlendiren finansal piyasalar uzmanı Irmak Nural, fon krizinin harcamaları daha da daraltabileceği uyarısında bulundu. TÜKON Genel Başkanı Aziz Koçal ise derinleşen yoksulluğun üretimi ve istihdamı vuracağını söyledi.
BORÇLA GEÇİNMENİN SINIRI
Kredi kart kullanımındaki düşüşün ciddi mesajlar verdiğinin altını çizen finansal piyasalar uzmanı Irmak Nural, “Kredi kartlı alışverişteki yavaşlama, hane bütçesindeki sıkışmanın kasaya yansıyan yüzü. Maaşı ay sonuna yetmeyen dar gelirli, bir kartın borcunu diğerinden çekerek bir sonraki maaşa kadar zaman kazanmaya çalışıyordu. Reel gelir eridikçe ve borç ödemeleri bütçeden daha büyük pay aldıkça bu hareket alanı da daralıyor. Kartla borçlanmak bile zorunlu giderleri karşılamaya yetmiyorsa geçim sıkıntısı daha ağır bir boyuta ulaşıyor. Tablonun ciddiyetini anlamak için harcamaları hem gelir gruplarına hem de tüketim kalemlerine göre incelemek gerekiyor. Restoran, turizm ve eğlence harcamalarındaki düşüş, hanelerin zorunlu giderlere yer açmak için diğer harcamalarını kıstığını gösterebilir. Dar gelirli hanelerin temel gıda harcamaları da fiyat artışlarından arındırıldığında geriliyorsa alım gücü kaybı sofraya kadar ulaşmış demektir. O noktada krizin ağırlığı, sofradan eksilen ekmekte, sütte ve ette görülür” dedi.
KOLAYLAŞTIRMAYA RAĞMEN
Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK) kararıyla kredi kartlarında asgari ödeme oranını belirleyen limit eşiğini 50 bin liradan 100 bin liraya çıkardı. Limiti 100 bin lira ve altında olan kartlarda dönem borcunun yüzde 20’si, bu sınırın üzerindeki kartlarda yüzde 40’ı asgari ödeme olarak hesaplanıyor. Böylece limiti 50 bin liranın üzerinde ve 100 bin liraya kadar olan kartlarda asgari ödeme oranı yarıya indi. Bu kolaylığa rağmen kartlı alışverişteki yavaşlama sürüyorsa, hane bütçeleri açısından ciddi bir uyarı vardır. Düşük asgari ödeme, o ay kasadan çıkacak parayı azaltıyor. Ekstrede kalan borç ise gelecek ayın bütçesine taşınıyor. Kartında kullanılabilir limit bulunan tüketicinin bile alışverişini ertelemesi, gelirine ve borcunu ödeme gücüne ilişkin kaygının büyüdüğünü düşündürüyor” şeklinde konuştu.
KRİZİN DOMİNO ETKİSİ
Fon krizinin domino etkisiyle alışverişlerin daha da daralabileceği uyarısında bulunan Nural, “Fon krizinde birikimini kaybeden vatandaş ertelenebilir alışverişini kısabilir. Gelecek kaygısı arttıkça kredi kartına yeni borç eklemekten kaçınabilir. Bu temkin, kartlı işlem sayısını düşürebilir, çarşı pazarda esnafın cirosunu azaltabilir. Fonlara yatırım yapan işletmeler de kayıplar nedeniyle nakit sıkıntısına düşebilir. Şirketler nakitlerini korumak için siparişlerini azaltır, ödemelerini geciktirirse zarar ticaret zincirine yayılır. Tedarikçi hem yeni sipariş kaybıyla hem de önceki satışlarının bedelini zamanında alamama riskiyle karşılaşır. Böylece krizin etkisi, fona hiç yatırım yapmamış işletmelere kadar da uzanabilir” ifadelerini kullandı.
KURDA DÜZELTME
Yakında kurda bir düzeltme beklediğini dile getiren Nural, “Türk Lirası reel olarak değerli. İşçilik, enerji ve hammadde maliyetleri kurdan hızlı artınca ihracatçı dış pazarda fiyat tutturamıyor. Avrupalı alıcı Türkiye ile Çin arasındaki yüzde 5–7’lik fiyat farkını kabul edebiliyordu. Fark yüzde 20–25’e çıkınca siparişi Türkiye’de tutmak zorlaşıyor. Kur düzeltmesinden kastım dövizin yükselmesi, Türk lirasının değer kaybetmesi. Bu hareket ihracatçının fiyat rekabetini güçlendirebilir. İthal hammadde ve enerji pahalanırsa avantajın bir bölümü eriyebilir. Vatandaş da ay sonunu getirmeye çalışıyor. Kur artışı fiyatlara yansırsa asgari ücrete ve emekli aylıklarına yapılacak olası zamların alım gücüne katkısı kısa sürebilir. Düzeltmenin ağırlığını önümüzdeki aylarda market fişindeki fiyatlardan ve ücretlerin o fiyatlar karşısındaki gücünden anlayacağız” dedi.
ÇÖKÜŞÜN GÖSTERGESİ
Kredi kartıyla yapılan işlem sayısındaki düşüşün Türkiye’de alım gücünün çöküşünün ve derin yoksulluğun en ciddi göstergelerinden biri olduğunu savunan, Tüketiciler Konfederasyonu (TÜKON) Genel BaşkanıAziz Koçal, “İnsanlar maaşlarıyla kirayı ve mutfak masrafını karşılayamadıkları için aylardır gelecek gelirlerini harcıyor. Şimdi kart limitleri de doldu. Borcunu çeviremeyen tüketici, markette bir kalıp peynir yerine iki yüz gramlık pakete uzanıyor. Bir ailenin sofrası bu kadar küçülmüşken ekonominin iyi yönetildiğini kim söyleyebilir? Bir evde kira, asgari ücretin neredeyse tamamını götürüyorsa o evde ekmeğin, sütün, çocuğun beslenmesinin hesabı her gün yeniden yapılır. Alım gücünü artıracak adımlar geciktikçe borç da yoksulluk da büyür. Bugün kart ekstresinde görünen bu krizin bedelini yarın çok daha ağır biçimde toplumun tamamı öder” dedi.
‘TÜKETİMSİZ ÜRETİM OLMAZ’
Bu daralmanın daha ağır faturasının aslında üretim ekonomisine çıktığına dikkati çeken Genel Başkan Koçal, “Kasada vazgeçilen her ürün esnafın cirosundan, imalatçının siparişinden, işçinin çalışma saatinden eksiliyor. Esnaf satamadıkça sipariş veremiyor, imalatçı tezgahını yavaşlatıyor. Üretim düşerken kira, enerji, işçilik ve finansman giderleri işlemeye devam ediyor. İşletmelerin nakit sıkıntısı da büyüyor. Giderini karşılayamayan işletme kepenk indiriyor, işini kaybedenin geliri kesiliyor, pazar daralıyor, yatırımlar erteleniyor. Üretimi ayakta tutan, yurttaşın harcayabileceği gelirdir. Maaş kiraya ve borç taksidine gidiyorsa iç pazar nasıl canlı kalsın? Tüketicinin kredi kartıyla bile alışveriş yapamaz hale gelmesi, üreticinin müşterisini kaybettiğinin en sert işaretlerinden biridir. Alım gücünü artıracak adımlar geciktikçe bugün rafta kalan malın bedelini yarın siparişi kesilen imalatçı ve işini kaybeden işçi birlikte ödeyecek” diye konuştu.
‘BANKACIYA ÇALIŞIYOR’
Finans kurumlarının kredi ve benzeri kartları peynir ekmek gibi dağıtmaya çalıştığının altını çizen Genel Başkan Koçal, “Kart limitleri doldu, gelecek ayın maaşı bugünden harcandı. Finans kuruluşları ise peynir ekmek dağıtır gibi kredi kartı, özel kart dağıtıyor. Krizin en ağır günlerinde bile en çok kazananlar arasında yine onlar var. Bu düzenin en kıymetli müşterisi, borcunu zamanında kapatamayan ama faizi tahsil edilebilen yurttaş. Vatandaş ödedikçe ana borç yerinde sayıyor, banka faizini söke söke alıyor. Emekli pazardan eli boş dönerken ona özel kart teklif etmenin adı nedir? Bankanın faiz geliri o evin mutfağından, çocuğun beslenmesinden, kışın ısınma parasından çıkıyor” değerlendirmesinde bulundu.
