Çalışma hayatında serbest zaman kavramı fazla çalışma için işçiye verilen bir haktır. Zamlı ödenecek ücret (artırımlı % 25 ila % 50) yerine, işçiye izin adında süre kullandırılması , ek dinlenme zamanı yaratılması, iş sağlığını desteklemesi de diyebiliriz.
4857 sayılı İş Hukuku’nda ve iş sözleşmelerinde serbest zaman UBGT günleri ile bağdaştırılmaz.
Borçlar Hukukunda serbest zaman uygulamasına yer verilmiştir.
6098 sayılı Borçlar Kanun'un 402 /2.fıkrasında “İşveren, işçinin rızasıyla fazla çalışma ücreti yerine, uygun bir zamanda fazla çalışmayla orantılı olarak izin verebilir” ibaresine yer verilmiştir.
Deniz ve Basın İş Kanunu’nda ''serbest zaman'' kavramı bulunmamaktadır.
4857 sayılı İş Kanunu, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi talebi halinde zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir.
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.
Bu süreler işçi lehine artırılır.
Örnek:
Fazla süreli çalışma sözleşme ile % 25 yerine, % 50-%75 olarak ödenmesi, Fazla Çalışma için % 50 yerine, % 75 - % 100 - % 150 - % 200 olarak ta kararlaştırılabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
Örnek:
İşçi 01.06.2026 yapmış olduğu fazla mesai karşılık 6 ay içinde 01.12.2026 kadar kullanılması gerekir.
Örnek:
Haftalık çalışma süresi 40 saat olarak kararlaştırılan işyerinde 53 saat çalışan işçiye;
45 saat kadar olan 5 saat 5 x 1,25 = 6,25 saat Fazla süreli çalışma,
8 saat'lik çalışma ise 8 x 1,5=12 saat Fazla çalışma süresi,
Toplamda 18 ,25 saat serbest zaman kullanacaktır.
İşçi, zorunlu neden ve olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmalarda zamlı ücretin yerine serbest zaman kullandırılmasını işveren talep edemez.
a.) Serbest zamanı talep eden işçi olacaktır.
b.) Serbest zaman 6 ay içinde kullandırılması gerekir.
c.) Serbest zaman çalışma günleri içinde kullanılması gerekir.
d.) Bayram ve genel tatil günlerinde serbest zaman kullanılmaz,yıllık izin ile iç içe giremez.
e.) İşçi serbest zamanı, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
f.) Hak edilen serbest zaman bütün olarak kullandırmalıdır.
Örnek:
15 saat fazla çalışma yapan işçiye % 50 artırımlı 22,5 saat serbest zaman karşılığında 3 gün kesintisiz izin verilmesi gerekir.
Serbest zaman kullanmadan önce iş akdinin sona ermesi, 6 aylık süre içinde uzun süreli istirahat raporu olması halinde serbest zaman için fiilen ve 6 aylık süre uzamayacağından fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir.
Örnek:
İşçi A saat ücreti 293,60 TL olup Haziran ayında 40 saat fazla mesaisi olup %50 artırımlı olarak 17.616 TL ödenmesi gerekiyor.
İşveren Aralık 2026 kadar 40 saat karşılığında 60 saat serbest zaman kullanmayı teklif ediyor.
8 gün izin kullanmak. (Bu arada Temmuz işçinin ücretine zam gelse de serbest zamanda maddi karşılığı yok)
İşveren Kazancı
a.) SGK Primi
b.) BES
c.) İşçi adına GV ve Damga Vergisi ödenmeyecek.
İşçinin Kazancı
a.) Gelir Vergisi ve Damga vergisi Kesintisi yok
b.) Bir üst Gelir Vergisine girmeyecek
İşçinin Kaybı
a.) Düşük matrahlı SGK (SPEK)
b.) SPEK düşük gösterilmesi Emekli Aylığının düşmesi
c.) BES'in düşük belirlenmesi
d.) Düşük SPEK matrahından olası İş Kazası/Meslek Hastalığı Gelirin düşük ödenmesi
e.) Hastalıktan dolayı Geçici İş Göremezlik kaybı
f.) Maddi anlamda Fazla Mesai ücreti alınmadığı için düşük reel gelir/satın alma olasılığı
Serbest zaman kanun ve yönetmeliklere aykırı olması halinde ;
102/c Fazla çalışmalara ilişkin ücreti ödememek, işçiye hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında kullandırmamak, fazla saatlerde yapılacak çalışmalar için işçinin onayını almamak 4.815.-TL.
Bu durumdaki her işçi için idari para cezası uygulanır. Sizce serbest zaman işçi için kayıp/işveren için kazanç mı sorusuna cevap vermeden önce konuya bu gözle bakmak gerekir.
