Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), yetişkinlik döneminde zihinsel süreçlerden günlük rutinlere, iş yaşamından ikili ilişkilere kadar pek çok alanda güçlüklerle kendisini gösterebiliyor. Çocukluk döneminde dışarıdan fark edilen aşırı hareketlilik, yetişkinlikte yerini zihinsel huzursuzluğa ve sürekli bir koşturma hissine bırakabiliyor. Medicana Sağlık Grubu Psikoloji Bölümü'nden Klinik Psikolog Burçin Deniz, yetişkinlikte DEHB'nin günlük yaşama etkileri ve baş etme yöntemleri hakkında değerlendirmelerde bulundu. DEHB'li bireylerin planlama, organizasyon, öncelik belirleme, dürtü kontrolü ve duygu düzenleme alanlarında kronik güçlükler yaşayabildiğini belirten Deniz, "Çocukluk döneminde gözlenen koşturma veya sırada sabit duramama gibi dış hareketlilik, yetişkinlik evresinde yerini bir huzursuzluğa, zihinsel bir koşturma haline ve uzun süre oturmayı zor kılan bacak sallama, kalem çevirme gibi fiziksel kıpırtılara bırakabilir. Bu tablonun merkezinde, bireyin günlük yaşamını planlama, organize etme, öncelik sırasına koyma, dürtüleri kontrol etme ve duyguları dengeleme becerilerinde yaşadığı kronik aksamalar yer alır. Zihinsel olarak yapması gereken sorumlulukları çok iyi bilmesine rağmen bunları eyleme dökmekte ve harekete geçmekte zorlanır. Zamanı algılama ve yönetme güçlükleri, kişinin bir işe ne kadar süre ayıracağını öngörmesini zorlaştırabilir. Geç kalma, randevuları kaçırma ve işleri son dakikaya bırakma gibi sorunlar günlük yaşamda belirginleşir" dedi.
DEHB'Lİ BİREYLER İŞ HAYATINDA YANLIŞ ANLAŞILABİLİYOR
DEHB'nin yalnızca günlük rutinleri değil, profesyonel yaşamı ve ikili ilişkileri de etkileyebildiğini belirten Klinik Psikolog Burçin Deniz, rutin görevlerin ertelenmesi ve son dakikada tamamlanmaya çalışılmasının yoğun tükenmişliğe neden olabildiğini söyledi. Ev, çalışma masası ve araç gibi fiziksel alanlarda sürekli dağınıklık yaşanması, dijital dosyaların düzenlenememesi ve anahtar, cüzdan ya da telefon gibi eşyaların sık sık kaybedilmesi de günlük yaşamı zorlaştıran durumlar arasında yer alıyor. Deniz, bütçe planlaması yapamama, dürtüsel alışveriş, fatura ödemelerini unutma ve bunlara bağlı maddi sorunların da görülebildiğini belirtti. İş yaşamında rutin görevleri takip edememe, ayrıntıları gözden kaçırma, verilen yönergeleri unutma ve sık iş değiştirme gibi sorunların bireylerin performansını etkileyebildiğini aktaran Deniz, bu kişilerin iş ortamında yanlış değerlendirilebildiğine dikkat çekti. Klinik Psikolog Burçin Deniz, "Günlük yaşamın pek çok alanında güçlükler yaşanabilmektedir, sıradan veya rutin işler gözde büyür, görevler son ana kadar ertelenir, son dakikada ortaya çıkan yoğun motivasyon ve zaman baskısıyla bitirilmeye çalışılır ve bu durum yoğun bir tükenmişlik oluşturabilir. Ev, çalışma masası, araç içi gibi fiziksel alanların ve dijital dosyaların sürekli bir dağınıklık içinde olması, anahtar, cüzdan veya telefon gibi temel eşyaların defalarca kaybedilmesi bireyin günlük yaşam enerjisini tüketebilir. Bunun yanı sıra, bütçe planlaması yapamama, dürtüsel alışverişler gerçekleştirme, fatura ödemelerini unutma ve buna bağlı maddi krizler yaşama sıklıkla görülen finansal zorluklar arasında yer alır. DEHB'li bireyler rutin işleri takip edememe, detayları gözden kaçırma, yönergeleri unutma ve sık iş değiştirme gibi nedenlerle profesyonel hayatta potansiyellerinin altında kalabilirler. İş yerinde ilgisiz, tembel veya sorumsuzca davranıyor şeklinde olumsuz biçimde değerlendirilme veya etiketlemeler, kendisine olan saygısını ve iş motivasyonunu zedeler. DEHB, ikili ilişkilerde ve ortak yaşam alanında zaman zaman yıpratıcı zorlukları beraberinde getirebilir. Partneri konuşurken zihnin başka yere kayması, söylenenleri unutma veya dinliyormuş gibi görünmeme durumu karşı taraf tarafından ‘beni umursamıyor, sevgisi azaldı’ şeklinde algılanabilir. Duygu düzenlemedeki zorluklar nedeniyle yaşanan ani öfke patlamaları ve fevri sözler ilişkilerde derin yaralar açabilir. Ayrıca ev işlerinin takibi, planlama ve günlük organizasyonun sürdürülmesinde yaşanan aksamalar ortak yaşam içinde ek bir gerginlik ve yük oluşturabilir" diye konuştu.
BAŞ ETMEK İÇİN NELER YAPILABİLİR?
Yetişkinlikte DEHB ile başa çıkabilmek için günlük yaşamı kolaylaştıracak yöntemlerin uygulanabileceğini belirten Klinik Psikolog Burçin Deniz, öncelikle tüm sorumlulukları akılda tutmaya çalışmak yerine hatırlatıcı araçlardan yararlanılmasını önerdi. Alarm kurmak, post-it kullanmak ve akıllı telefonlardan hatırlatıcılar oluşturmak, unutkanlığın günlük yaşamdaki etkilerini azaltmaya yardımcı olabiliyor. Gözde büyüyen görevleri küçük parçalara ayırmak da erteleme davranışıyla mücadelede uygulanabilecek yöntemler arasında bulunuyor. Deniz, yaşanan aksaklıklarda kişinin kendisini suçlamak yerine çözüm odaklı yaklaşmasının önemini dikkat çekerek, "Her şeyi akılda tutmaya çalışmanın oluşturduğu tükenmişlik hissini azaltmak için alarm, post-it ve akıllı telefonları rehber edinmek ve gözde büyüyen işleri minik parçalara bölerek erteleme davranışını aşmak rahatlatıcı bir adım olabilir. Yaşanan aksaklıkta kendini hırpalamak yerine ‘Bu durumun getirdiği bir zorlukla karşı karşıyayım, şimdi ne yapabilirim?’ gibi çözüm odaklı bir yaklaşım benimsemek süreci yönetmeyi kolaylaştırabilir. İkili ilişkilerde ise yaşanan dalgınlıkları ‘beni önemsemiyor’ diye kişisel algılamak ve suçlayıcı dil kullanmak yerine, iki tarafın da süreci aşmak için birbirine destek olması ilişkileri güçlendirir. DEHB’li bireylerin duygu düzenleme güçlükleri nedeniyle ani ve fevri tepkiler verdiği, öfkesini kontrol etmekte zorlandığı anlarda durabilmesi ve ortamdan kısa bir süre uzaklaşarak sakinleşmesi ve ardından duygularını daha sağlıklı bir dille ifade etmeyi öğrenmesi çatışmaların önlenmesine yardımcı olabilir" ifadelerini kullandı.
DÜRTÜSEL ALIŞVERİŞE KARŞI 24 SAAT BEKLEME ÖNERİSİ
DEHB'yi anlamanın yaşanan güçlükleri görmezden gelmek anlamına gelmediğini belirten Deniz, özellikle ikili ilişkilerde karşılıklı anlayışın ve sorumluluk paylaşımının önemine değindi. Her iki tarafın da ihtiyaçlarını ifade etmesi ve çözüm sürecine aktif katılması gerektiğini belirten Deniz, dürtüsel harcamaları kontrol altına almak için uygulanabilecek yöntemleri de paylaştı. Deniz, "İlişkide her iki tarafın da ihtiyaçlarını ifade etmesi, sorumlulukları paylaşması ve çözüm sürecine aktif katılması önemlidir. Dürtüsel harcamaları kontrol etmek için internetten alışveriş yaparken sepeti onaylamadan önce 24 saat bekletmek, mağazalarda ise alışveriş kararından önce kısa bir mola vermek faydalı olabilir. Faturaları otomatik ödemeye bağlamak ve harcamaları bütçe planlayıcılarıyla takip etmek de finansal süreçlerin daha düzenli yönetilmesine yardımcı olabilir" dedi. Günlük yaşamı kolaylaştırmaya yönelik davranışsal yöntemlerin psikoterapi sürecinde kişinin ihtiyaçlarına göre ele alındığını belirten Deniz, psikiyatrik değerlendirme ile psikoterapinin birlikte yürütülmesinin önemine dikkat çekti. Klinik Psikolog Burçin Deniz, "Psikiyatrik değerlendirme ile psikoterapinin eş zamanlı yürütülmesinin yaşam kalitesini artırıcı etkisi görülmektedir" dedi.
