Toplumları derinden sarsan bazı olaylar vardır. Özellikle bir çocuğun yaşamını yitirdiği, ağır şiddet içeren vakalar yalnızca aileleri değil, tüm toplumu etkiler. Böyle dönemlerde öfke, üzüntü ve adalet talebi en doğal insanî duygulardır. Hiç kimse masum bir çocuğun hayatının elinden alınmasını kabullenemez. Ancak tam da bu nedenle, böylesine ağır olayların ardından yapılacak hukuki düzenlemelerin duyguların etkisiyle değil; hukuk, bilim ve toplum yararı çerçevesinde değerlendirilmesi büyük önem taşır.
Son günlerde çocuk yaşta suç işleyenlere yönelik cezaların ağırlaştırılmasını öngören düzenleme tartışmaları, toplumda iki farklı yaklaşımı karşı karşıya getirdi. Bir kesim, ağır cezaların caydırıcılığı artıracağını ve toplum güvenliğini sağlayacağını savunurken; diğer kesim ise çocuk adalet sisteminin temel amacının yalnızca cezalandırma değil, aynı zamanda rehabilitasyon olması gerektiğini dile getiriyor. Aslında her iki tarafın da ortak noktası aynıdır: Çocukların ölmediği, insanların güven içinde yaşayabildiği bir toplum.
Burada üzerinde durulması gereken temel soru şudur: Toplumsal güvenliği sağlamanın en etkili yolu nedir?
CEZA HUKUKU
Ceza hukukunun temel amacı yalnızca suç işleyeni cezalandırmak değildir. Aynı zamanda suçun tekrarını önlemek, mağdurun haklarını korumak ve toplumsal düzeni sağlamaktır. Özellikle çocuk adalet sisteminde bu denge daha hassastır. Çünkü çocuklar, gelişimsel açıdan yetişkinlerden farklı değerlendirilir. Bu yaklaşım yalnızca Türkiye’ye özgü değildir; dünyanın birçok ülkesinde ve uluslararası hukukta benimsenmiş temel bir ilkedir.
Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile çocuk adaletine ilişkin uluslararası ilkeler, çocukların özgürlüklerinden yoksun bırakılmasının son çare olarak ve mümkün olan en kısa süreyle uygulanmasını öngörür. Bunun nedeni, işlenen suçu hafife almak değil; çocukların gelişimsel özelliklerinin ve değişebilme potansiyellerinin dikkate alınmasıdır. Elbette bu ilke, ağır suç işleyen çocukların hiçbir yaptırımla karşılaşmayacağı anlamına gelmez. Ancak uygulanacak yaptırımlar belirlenirken uzun vadeli toplumsal etkilerin de göz önünde bulundurulması gerekir.
Öte yandan mağdurların ve yakınlarının yaşadığı acının tarif edilmesi mümkün değildir. Adalet sisteminin en temel görevlerinden biri de mağdurların haklarını korumak ve toplumun güvenlik beklentisini karşılamaktır. Ancak adalet ile intikam kavramlarını birbirinden ayırabilmek de hukuk devletinin temel özelliklerinden biridir. Öfke, karar alma süreçlerini etkileyebilir; fakat yasalar bireysel duygular üzerinden değil, genel hukuk ilkeleri doğrultusunda hazırlanmalıdır.
Tarih, yaşanan büyük acıların ardından yapılan bazı yasal değişikliklerin beklenmeyen sonuçlar doğurabildiğini göstermektedir. Tek bir olayın etkisiyle oluşturulan düzenlemeler, zaman içinde çok daha geniş bir kesimi etkileyebilir. Çünkü çıkarılan her yasa yalnızca bugünün değil, gelecekte karşılaşılacak binlerce farklı olayın da hukuki çerçevesini belirler. Bu nedenle ceza politikalarının yalnızca en ağır örnekler üzerinden değil, sistemin bütünü düşünülerek hazırlanması önemlidir.
Aynı şekilde ailelerin cezai sorumluluğu konusu da dikkatle ele alınmalıdır. Bir ebeveyn çocuğunu suça teşvik etmiş, suça iştirak etmiş ya da hukuken sorumluluğunu doğuran bir ihmali bulunmuşsa elbette gerekli hukuki yaptırımlarla karşılaşmalıdır. Ancak yalnızca anne veya baba olduğu için otomatik biçimde cezalandırılması, ceza hukukunun temel ilkelerinden biri olan “cezanın şahsiliği” ilkesini tartışmaya açabilir. Hukuk bireysel sorumluluğu esas alır; aksi yaklaşım ileride farklı alanlarda da benzer uygulamaların önünü açabilir.
Çocuk suçluluğunu yalnızca ceza üzerinden değerlendirmek de eksik bir bakış açısı olacaktır. Eğitim, aile yapısı, sosyal çevre, yoksulluk, madde bağımlılığı, ihmal ve istismar gibi birçok etken çocukların suça sürüklenmesinde rol oynayabilmektedir. Dolayısıyla yalnızca cezaları ağırlaştırmak, bu nedenleri ortadan kaldırmayacaktır. Kalıcı çözüm, suç oluştuktan sonra müdahale etmek kadar suçun ortaya çıkmasını engelleyecek sosyal politikaların güçlendirilmesini de gerektirir.
Toplum olarak belki de en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, acıyı ortaklaştırırken düşünceleri kutuplaştırmamaktır. Aynı olay karşısında farklı çözüm önerileri sunan insanların ortak amacı daha güvenli bir toplum olabilir. Fikir ayrılıkları, taraflardan birini suçtan yana ya da mağdura karşı göstermez. Hukuk sistemleri de tam bu nedenle öfkenin en yoğun olduğu zamanlarda bile soğukkanlılığını korumak zorundadır.
Çocukların suç işlemediği, mağdurların korunabildiği ve toplumun kendini güvende hissettiği bir düzen kurabilmek, yalnızca cezaların ağırlığıyla değil; adil, bilimsel ve sürdürülebilir politikalarla mümkündür. Hukukun görevi yalnızca bugünün öfkesine cevap vermek değil, yarının adaletini de güvence altına almaktır.
