Biri işinizi övdü. “Aa, estağfurullah, şans işte” deyip gülümseyip geçtiniz, üstünde durmadınız. Ertesi gün küçük bir hata yaptınız; belki bir ismi karıştırdınız, belki ocağın altını açık unuttunuz. Bu kez öyle kolay geçmediniz. “Ben de amma dalgınım” dediniz içinizden. “Hep böyleyim.”
Aynı hafta, aynı kişi. Ama iki ayrı terazi.
Birini, iyi bir şey olunca, iltifat alınca çıkarıyoruz. O terazi pek nazik değil; başarıyı tartmadan “şans” deyip bir kenara koyuyor. Diğerini, bir aksilik olunca çıkarıyoruz. O terazi daha ağır basıyor; o küçük hatayı alıp bütün bir ömre yayıyor. “Bu sefer olmadı” demiyoruz, “Ben beceriksizim” diyoruz.Yalnızca o ana ait olanı, kendimizin tamamına yazıyoruz.
İşin tuhafı, aynı şeyi sevdiğimiz birine hiç yapmayız. Bir arkadaşınız işini güzel yaptığında “Şansmış” demezsiniz, “Ne güzel yaptın, emek verdin, hak ettin” dersiniz. Aynı arkadaş yemeği yaktığında ‘Sen zaten beceriksizsin’ demek aklınızın ucundan geçmez; ‘Olur canım, herkesin başına gelir, ne var bunda, yorgundun’ dersiniz.
Arkadaşımız için elimizde gayet adil çalışan bir terazi var. Nedense onu yalnızca kendimize gelince bir kenara bırakıyoruz.
Bu eğik terazi yalnız size özgü değil. Yıllarca insanların başlarına gelenleri kendilerine nasıl anlattığını dinleyen psikolog Martin Seligman, çoğumuzun kötü haberi hep aynı yere koyduğunu fark etti: İçeri. “Benim yüzümden, hep böyle, her şeyde böyle.” İyi haberi ise dışarı, geçiciye, tesadüfe: “Şans işte, bir kerelik.” Kötüsü sanki kalıcıdır, iyisi gelip geçer. Oysa çoğu zaman tam tersidir.
Bunun bir de bedeli var. Bir aksiliği “ben, hep, her şey” diye okuyan daha çabuk vazgeçiyor; aynı aksiliği “bu, şimdi, bir kez” diye okuyan ise bir kez daha deniyor. Aynı olay, iki ayrı cümle, iki ayrı son.
Ama Seligman’ın asıl söylediği; bu bir karakter değil, bir alışkanlık. Yıllarca aynı teraziyle tartmış olmak, onu hep öyle tutacağımız anlamına gelmiyor. Kendimize anlattığımız hikayeyi fark edince, değiştirebiliyoruz da.
Çünkü kendimizle ilişkimiz büyük kararlarla değil, işte bu küçük tartılarla kurulur. Her gün, farkında bile olmadan, kendimize usulca bir şeyler fısıldarız. Övgüyü geri çevirdiğimiz, bir aksiliği büyüttüğümüz her an, o fısıltı biraz daha sertleşir. Kimse bize haksızlık etmeden, o haksızlığı kendimize biz yaparız.
Neyi değiştirebiliriz? Teraziyi yavaşça eşitleyebiliriz. Bu, kendini övmek ya da her hatayı görmezden gelmek değil. Yalnızca, sevdiğiniz birine tuttuğunuz o adil teraziyi, bir parça da kendinize tutmak.
Bir sonraki iltifatta “Şans işte” demeden önce bir an durun; belki de gerçekten sizin emeğinizdi, azıcık sahiplenin. Bir aksilikte “Ben böyleyim” demeden önce bir an durun; belki yalnızca o anı beceremediniz, kendinizi değil. Cümlenizi küçültün: “Beceriksizim” değil, “bugün bunu beceremedim.” Biri bir güne ait, öteki koca bir ömre.
Sevdiğiniz birine gösterdiğiniz o küçük adaleti, bir kez de kendinize gösterin. Göreceksiniz, aradaki fark sandığınızdan küçük; siz, kendinize biçtiğinizden daha değerlisiniz.